Met inenten help je je klasgenote

De jaarlijkse prikronde voor 12-jarige meisjes is weer begonnen. Hoe goed helpt deze vaccinatie tegen het virus dat baarmoederhalskanker veroorzaakt?

In de Verenigde Staten waren ze helemaal opgewonden, vorige week. Onderzoekers van de CDC's - de gezondheidscentra die infectieziektes bestrijden - lieten weten dat het HPV-virus veel minder voorkomt onder meisjes rond de twintig. Een daling van bijna 70 procent onder de groep tussen de 14 en 20 jaar. En dat terwijl slechts een op de drie Amerikaanse meisjes komt opdagen voor de priksessies.

Hoe zit dat in Nederland? Daar liep tot 2007 het aantal besmettingen geleidelijk op - dat krijg je als tieners eerder seks hebben en ook meer partners uitkiezen. Drie jaar nadat de Amerikanen de HPV-inenting adviseerden, waren hier voor het eerst de rijen te zien van 12-jarige meisjes in de gymzalen waar tot dan toe vooral jonge kinderen werden ingeënt. Die drie jaar achterstand, die is snel gecompenseerd: de vaccinatiegraad in Nederland is bijna twee keer zo hoog als aan de overkant van de oceaan. Bijna zes van de tien meisjes komen opdagen in de gymzaal.

Gaat het in Nederland net zo goed als in de VS? Inentingen voorkomen 70 procent van de HPV-besmettingen, bleek al uit cijfers van gezondheidsinstituut RIVM. "Een belangrijker getal is het percentage meisjes dat langdurig is besmet", zegt Robine Donken. De meeste besmettingen verdwijnen immers spontaan, als het virus langer dan een jaar blijft is attentie geboden.

Donken werkt bij het RIVM en bij het VUmc in Amsterdam, en ze houdt onder meer de HPV-besmettingscijfers bij. Voor haar neus liggen de nieuwste cijfers, over het effect van de inenting vijf jaar na dato op de twee virusvarianten die het grootste risico op kanker geven. "Van de gevaccineerde meisjes in dit onderzoek heeft niemand een langdurige besmetting opgelopen. Voorlopig beschermt het virus deze groep op dit punt honderd procent."

Misschien nog wel opvallender zijn de cijfers over meisjes die geen prik kregen. Op de 100 meisjes in deze groep, gevolgd over 5 jaar, kregen er 5 zo'n langdurige besmetting. Dat is ook een laag aandeel. Mogelijk profiteren de meisjes die de prik overslaan, van de inentingen van hun generatiegenoten. Een 'herd' ofwel 'groeps-effect', zo heet dat in vaktaal. Het is ook goed voorstelbaar: de ingeënte meisjes dragen het virus niet - of veel minder vaak - over aan hun bedpartners, en die besmetten op hun beurt nieuwe vriendinnen niet.

Piek over paar jaar

Een kanttekening moet nog wel worden gemaakt: de besmettingscijfers zullen nog oplopen. Beide groepen meisjes - met en zonder vaccin - krijgen immers vaker seksueel contact als ze ouder worden. De HPV-besmettingen beleven meestal hun piek als mensen in de twintig zijn. Daarna kiezen ze vaak een vaste partner - en daalt het aantal besmettingen weer.

Is daarmee een hele generatie beschermd als zestig procent van de meisjes zich laat inenten? "Dat zullen we zeker niet beweren, het kan echt nog beter", zegt Hester de Melker, die bij het RIVM het onderzoek naar vaccinnatie leidt. Iedere vrouw met baarmoederhalskanker is er een te veel. "Uit internationaal onderzoek blijkt dat een hoge vaccinatiegraad echt gunstiger uitpakt: minder voorstadia van kanker."

De inenting blijkt nog een onvermoed voordeel te hebben. Als een meisje ondanks de prik toch het virus heeft opgelopen, dan wordt dit vaker door het lichaam opgeruimd dan bij leeftijdsgenoten zonder inenting. "Hoe dat komt, is nog niet grondig uitgezocht, maar in de wetenschap vermoedt men dat het vaccin kan verhinderen dat een virus zich gaat nestelen in het lichaam", zegt De Melker. Mogelijk is het vaccin op twee fronten actief: aan de poort het virus bestrijden, en als het toch binnenkomt het voortijdig verwijderen.

Tot nu toe voldoet de HPV-vaccinatie aan de verwachtingen, zegt De Melker. "De bescherming tegen het virus is in grote lijnen hetzelfde als wat bleek uit de klinische studies die tot de vaccinatie leidden." Of het beloofde effect - minder kanker, minder doden (zie kader) - ook wordt waargemaakt, kan pas later blijken.

Eerst moet de huidige generatie verder opgroeien - tot de leeftijd waarop baarmoederhalskanker: de voorstadia en de kanker zelf zich openbaart. Donken wijst op Australië. "Daar is men al langer aan het vaccineren, en daar komt het voorstadium van deze kanker - afwijkingen van het weefsel in de baarmoederhals - beduidend minder vaak voor."

De Amerikanen mogen dan weinig meisjes naar de prikposten lokken, ze hebben sinds een paar jaar ook het advies uitgebreid met jongens. "Die profiteren nu in Nederland enigszins van de inentingen van meisjes", zegt De Melker. "Onder mannen komt ook kanker voor die door aanhoudende HPV-infecties wordt veroorzaakt. Het gaat dan om peniskanker, anuskanker en kanker van de mond en keelholte. De groep homoseksuele jongeren heeft uiteraard geen enkel voordeel van de inentingen bij meisjes. Het zou goed zijn uit te zoeken of een inenting van jongens betaalbaar en effectief is."

Van HPV tot kanker

Het klinkt naar: maar liefst 40 varianten van het humaan papillomavirus (HPV) kunnen door seksueel contact op andere mensen worden overgedragen, meestal zonder dat men het merkt. Toch ruimt het lichaam 9 van de 10 besmettingen zelf weer op. Slechts een minderheid van de varianten - 15 stuks - kan een voorbode van kanker zijn: vooral HPV16 en HPV18. Die types zijn verantwoordelijk voor driekwart van de 700 nieuwe gevallen per jaar van baarmoederhalskanker in Nederland. Aan deze ziekte overlijden hier jaarlijks 200 tot 250 vrouwen. Een veel grotere groep vrouwen - 6 procent - krijgt te horen dat het 'uitstrijkje' afwijkende resultaten laat zien. Vaak gaat het nog om een voorfase van kanker, die goed te behandelen is, hoewel in een deel van de gevallen een operatie nodig is.

HPV zorgt voor een kleiner aantal andere kankergevallen, zoals aan de penis of vagina. Het virus is ook verantwoordelijk voor - relatief onschuldige - genitale wratten. Er is geen medicijn tegen dit virus.

Niet vaker naar bed

De HPV-injecties stuitten - wereldwijd, maar ook in Nederland - op twee soorten bezwaren. Vanuit bijvoorbeeld conservatief-christelijke hoek werd de vrees geuit dat ze jonge tieners zouden aanzetten tot seksueel gedrag. Met het idee 'je kunt toch niemand besmetten' zouden ze sneller het bed induiken. Vier jaar geleden volgden onderzoekers in Atlanta een groep van 1400 meisjes - met en zonder inenting. Ze vroegen niet rechtstreeks of, en hoe vaak die seks hadden - de antwoorden zijn dan niet altijd betrouwbaar. Maar uit een analyse van allerlei gegevens die wijzen op seksuele activiteit - van bezoek aan de arts voor voorbehoedsmiddelen tot geslachtziekten en zwangerschap - bleek tussen beide groepen geen verschil. Een eerste Nederlandse onderzoek bevestigde die conclusie.

Een ander bezwaar betreft de mogelijke nadelen van de vaccinatie. Bijwerkingencentrum Lareb ontving de eerste zes jaar ruim 1100 meldingen. Het grootste deel betrof mildere en kortdurende bijwerkingen, zoals hoofdpijn of koorts. Bijna 50 meldingen betroffen serieuzere problemen, zoals aanhoudende vermoeidheid en flauwvallen. Aanvullend onderzoek naar de oorzaak leverde meestal geen resultaat op, maar het RIVM zoekt nog uit hoe de meldingen van chronische vermoeidheid zijn te verklaren. Wereldwijd zijn inmiddels 200 miljoen mensen ingeënt, overwegend jonge vrouwen. In Nederland kregen meisjes eerst drie prikken, sinds een paar jaar gaat het om twee stuks. Het vaccin is het meest effectief als mensen het krijgen voordat ze beginnen aan seksueel contact.

Gelijktijdig van twee kanten geprikt: geen actie om vrolijk bij te worden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden