MET HELENA IN HET VEEN

Het lijkt allemaal zo recht en zo kaal op de kaart, maar de Peel bij Helenaveen is een prachtig natuurgebied. Wandelen is een lust, vooral als je nog iets van de geschiedenis 'meeneemt'. Deze wandeling van plm 19 km begint en eindigt in Griendtsveen, al een naam op zich. Het dorp is slecht te bereiken met het openbaar vervoer, vooral in het weekeinde. Fietsen zijn te huur op station Deurne (6 km) en Helmond (17 km). Bijgaande route volgt gedeeltelijk het Peellandpad (LAW-pad 701, rood-wit gemarkeerd) en wordt ook beschreven in de Reisgids Oostelijk Brabant (ANWB-VVV). Horeca-gelegenheid in Griendtsveen en Helenaveen.

Voor de goede orde: we hebben het over Helena Panis. Zij was de tweede vrouw van Jan van der Griendt (Ouwe Jan, zogezegd), een steenfabrikant uit Den Bosch die in 1853 de NV Maatschappij Helenaveen oprichtte, 600 hectare veen van de gemeente Deurne kocht en tot ontginning liet brengen. De Van der Griendts boerden goed en al snel liet Jan door Duitse gastarbeiders een kanaal graven om de turf af te voeren. Deze Helenavaart was essentiële infrastructuur voor het familiebedrijf, vooral toen er in 1866 ook nog een spoorlijn door de Peel werd geopend.

Grijs van jaloezie was de gemeente Deurne, dat graag in de sporen van succes wilde delen en tot vervening van de Deurnse Peel overging. Alles goed en wel, vond Van der Griendt, maar niet via zijn Helenavaart. Het conflict liep zo hoog op dat Deurne besloot z'n eigen vaart te graven, parallel aan de Helenavaart. Op korte afstand treiterden ze elkaar, bespioneerden ze elkaars bedrijfsgeheimen en paaiden ze elkaars personeel om over te lopen. En alsof er nog niet genoeg ruzie was, kregen de zoons van Ouwe Jan na diens dood onmin met de maatschappij. Zij stichtten een nieuwe kolonie op grondgebied van de gemeente Horst en gaven die de naam Griendtsveen.

Het scenario voor deze wandeling is hiermee heel in het kort geschetst. We lopen dus een dagje in Dallas of Dynasty, in een soap die na ruim een eeuw al lang verfilmd had kunnen worden. Om het verhaal het beste te doorgronden beginnen we in Griendtsveen, in 1890 gesticht. Er is nog veel over van het oude decor: de Grote Villa van de familie Van der Griendt, de herberg De Morgenstond, het station waar de paarden werden gewisseld, de pastorie, de huizen waar 'het kader' mocht wonen (de twaalf apostelen), gebouwen van de turfstrooiselfabriek en een enkel arbeidershuisje. Het stratenpatroon herinnert ook nog uit de tijd dat àlles van de Van der Griendts was, inclusief kerk, school en winkel.

Van Toon Kortooms mogen we niet zeggen dat het feodale toestanden waren. De verhalen over klagende arbeiders die voor straf onder een lekkende dakgoot werden gezet om ze 'mores' te leren, of over de schamele bewoning en beloning van de arbeiders zijn volgens de Brabantse schrijver te negatief. De sociale controle van de werkgever op zijn personeel doet de Van der Griendts naar zijn mening onvoldoende recht. 'Griendtsveen is nu toch een oase in de Peelvlakte, een dorp van rust en stilte, in de zomermaanden toegedekt met groen, met dromerige kanaaltjes en vaartjes die het gebied doorkruisen', schreef Kortooms in 1990 toen de Sint Barbarakerk honderd jaar bestond. Wat hem betreft mocht er wel wat meer oog zijn voor de positieve dingen van de Van der Griendts, die hij gekend heeft: een arbeider die ziek was kreeg een levensmiddelenpakket thuisbezorgd van de baas, de Van der Griendt-dames bezochten zieken en stopten ze extra's toe, de lonen waren hoger dan in andere kolonies. Nu was Kortooms' vader beheerder van de turfstrooiselfabriek van de gemeente Deurne, van de concurrentie weliswaar - maar ook een bobo in het veen.

We houden het er toch maar op dat de sociale situatie een eeuw geleden verre van ideaal was. Lang woonden de arbeiders in plaggenhutten, inspraak was onmogelijk, in huurcontracten leverde het werkvolk zich uit aan de firma. Wat er aan voorzieningen was (zoals ruime moestuinen, kerk en kroeg), was vooral bedoeld om sociale onrust in te dammen. Overigens zijn de huidige bewoners van Griendtsveen de pioniers dankbaar voor hun ondernemingslust. Discussieer dus voorzichtig. En geef toe dat het nu een paradijsje is.

Deze historische elementen maken de wandeling er alleen maar leuker op. Loop en huiver. De naam van het dorp zegt genoeg, die van de sloten en vaarten vertellen wie de baas was. De reusachtige boederijen langs de Helenavaart waren 'koningshuizen', uit warme verering vernoemd naar de Oranjes, kastelen van waaruit de ontginning werd gestuurd.

Lange rechte stukken op de route illustreren dat de vervening systematisch werd aangepakt, behalve in de Mariapeel waar 'lokalen' een beetje aanprutsten en nu tal van kleine putten te zien zijn. Bij het verlaten van de Mariapeel staan we voor de keuze: Helenaveen of Helenavaart. Het dorp van Jules de Corte, waar weinig moois te vinden is, moet het afleggen tegen een stukje rond een karpervijver, een wandeling langs de langgerekte vaart en door de Driehonderd Bunders die wel verveend maar nooit in cultuur gebracht zijn. Dan volgt de beloning - het voetpaadje door het veen, tussen het kanaal van de Van der Griendts en dat van de concurrentie. Het gebied ligt er nog bij als in de tijd van Toen, misschien wel vanwege die broodnijd, en daar genieten wij nu nog van. Het Kanaal van Deurne stelt ook een gewetensvraag: linksaf Siberië is niks, liever rechts naar Halte (en Griendtsveen). Zin in een Coupe Helena of Dronken Peelman, een Knapzak met Peelwerkerskost of Griendtsveense Koffie (met boerenjongens)? De keus is niet moeilijk. Bovendien hangen er in de herberg allerlei oude foto's uit de tijd dat de turfstrooiselfabriek draaide als een lier, spoorwagons af en aan reden en het kanaal vol lag met vrachtschepen.

Da's voorbij, maar Helena - haar geest leeft voort.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden