Met Grass verdween ons speelgoed

De grote Duitse schrijver Günter Grass overleed vorige maand, en vriend en collega-schrijver John Irving herdacht hem zondag met herinneringen aan Grass, 'het oorlogskind met brandwonden'.

John Irving (1942) is een Amerikaanse schrijver. Hij werd vooral bekend met zijn boek 'De wereld volgens Garp'. Irving was een goede vriend van Günter Grass.

Günter Grass schreef 'De blikken trommel' toen hij nog maar 31 was, een opmerkelijke prestatie die niet snel zal worden geëvenaard - zo ooit.

Er zijn geen schrijvers meer, ik bedoel: schrijvers die een verkiezingstoespraak voor Willy Brandt schrijven én een roman die speelt in 1647, tegen het einde van de Dertigjarige Oorlog én een roman met niet alleen een sprekende vis erin die terechtstaat voor mannetjesgedrag, maar ook de geschiedenis vertelt van de oorsprong van de aardappel in Pruisen. Vergeet daarbij niet dat Günter in 'Plaatselijke verdoving' ook nog een scholier opvoerde die Berlijners trachtte wakker te schudden door z'n geliefde hond in brand te steken.

In het echte leven bestond een radicale studentenleider die een beetje leek op deze hondenverbrander: Rudi Dutschke. In 'Kopgeboorte of De Duitsers sterven uit' noemde Günter hem een 'revolutionair uit een Duits prentenboek'. En: "Hij liet zich op sleeptouw nemen door zijn wensen, zijn idealen ontvluchtten hem in galop, zijn vergezichten schrompelden ineen tot zakformaat."

Dat verdroot Günter.

Ja, Günter was een beetje kritisch over mijn generatie. Hij schreef: "Zelden heeft een generatie zichzelf zo snel uitgeput. Ze knappen af of durven geen risico meer te nemen."

Vergeeft u me als ik u eraan herinner dat Günter ook u niet helemaal spaarde. "In ons land draait alles om groei", schreef hij. "We zijn nooit tevreden. Genoeg is voor ons nooit genoeg. We willen altijd meer. Zelfs als we dromen, zijn we productief."

Ook ik ontkwam niet aan zijn kritiek. Günter spaarde me niet. Op een avond in New York, we hadden net gedineerd en stonden op het punt om afscheid te nemen, zei ik tegen hem dat hij er zorgelijk uitzag, al zag hij er wel vaker zo uit.

Hij overrompelde me door te zeggen dat hij zich zorgen om mij maakte. "Het lijkt wel alsof je je niet meer zo kwaad maakt als vroeger." Dit speelde in de jaren tachtig. Sindsdien heb ik echt m'n best gedaan om kwaad te zijn. Ich versuche!

Er zijn geen schrijvers meer, niet zulke als hij. Joseph Conrad schreef in 1920 een nieuwe inleiding op 'De geheim agent'. "Ik heb altijd de neiging om mijn handelingen te rechtvaardigen. Niet om ze te verdedigen, alleen maar rechtvaardigen. Niet benadrukken dat ik gelijk had, maar domweg uitleggen dat mijn aandriften niet pervers waren, dat er geen heimelijke verachting van de menselijke gevoeligheden aan ten grondslag lag."

Ik kan me voorstellen dat Günter zoiets zou zeggen.

Toen hij 'De rokken van de ui' schreef, zei hij niet dat hij gelijk had. Hij legde zichzelf uit. Het was zijn verhaal - hij was schrijver! Dachten journalisten nu echt dat Günter hun zijn verhaal had moeten vertellen, jaren eerder, zodat zij het verhaal hadden kunnen opschrijven?

Iedere lezer van het werk van Günter Grass weet dat hij nooit iets anders heeft geschreven dan 'De rokken van de ui'. Zoals hijzelf schreef: "Waar ik met domme jeugdige overmoed in was gestapt, dat probeerde ik na de oorlog met toenemende schaamte te verzwijgen."

Maar voor de oplettende lezer was die 'toenemende schaamte' er van begin af aan. Je voelt het in 'De blikken trommel', in 'Kat en muis' - die schaamte bestond veel eerder dan in 'De rokken van de ui'.

Natuurlijk heeft hij vijanden gemaakt. "We hebben allemaal wonden", schreef Thomas Mann, "en lof werkt, zo niet helend, dan toch als een verzachtende balsem. Toch staat onze ontvankelijkheid voor lof in geen verhouding tot onze kwetsbaarheid voor kwaadaardige

afkeer en opzettelijk misverstaan. Hoe stompzinnig die ook zijn, en ingegeven door persoonlijke rancune, ze houden ons door hun vijandigheid veel meer en langer bezig dan de loftuitingen. Dat is heel dom, want vijanden zijn de noodzakelijke bijverschijnselen van een sterk leven, ze bewijzen hoe sterk je bent."

In 'De rokken van de ui' beschreef Günter zichzelf als het 'oorlogskind met brandwonden, dat daardoor ongeneeslijk is aangewezen op tegenspraak'. In de slotzinnen van zijn laatste brief aan mij (ik was niet snel genoeg om die nog te kunnen beantwoorden) schreef Günter iets wat zijn biografie weerspiegelde: "De wereld ligt weer overhoop met mij en dat brengt bij mij, het kind dat door de oorlog verbrand is, duistere herinneringen naar boven."

Een van mijn romanpersonages, Owen Meany, heb ik de initialen meegegeven van Oskar Matzerath.

Twintig jaar daarvoor, toen ik in Wenen studeerde - in 1962 en 1963 - had ik 'De blikken trommel' gelezen, in het Engels, maar ik had een Duitse pocketversie bij me. Met 'Die Blechtrommel' legde ik makkelijk contact met meisjes.

Helaas zag mijn hospita mij ermee - en ik was er niet op uit om het met haar aan te leggen. Ze keek me scheef aan en ik vroeg haar, terwijl ik het boekje omhoog hield: "Wat? Vond je er niks aan?"

Wat zij zei, kan ik moeilijk navertellen, tenminste niet met haar Oostenrijkse tongval. Auf Wienerisch. Ik zal het proberen. M'n hospita zei: "Ja, ja - das ist mir Würst, aber Günter Grass ist ein bisschen unhöflich. Ja, ja, het zal me worst wezen, maar Günter Grass is een beetje onaardig."

'Een beetje' maar? Günter vond zichzelf 'kinderlijk, zoals de meeste schrijvers'. Precies. Op een avond zong hij, thuis in Behlensdorf, een Engels wiegeliedje over een grasmaaiende vader voor mijn zoon Everett, die toen vier was.

One man went to mow,

went to mow a meadow.

One man and his dog

went to mow a meadow.

Two men went to mow,

went to mow a meadow.

En zo verder, tot tien honden aan toe.

Op een koude Weense winterdag waarop je je maar beter niet uit kon kleden, ging ik bij de kunstacademie in de Ringstrasse langs om daar als model te zitten. "Ik heb daar ervaring mee opgedaan in de VS", zei ik. De ware reden was dat Oskar Matzerath model was geweest. En ik kon er natuurlijk meisjes mee versieren.

Herinnert u zich de Joodse speelgoedhandelaar in 'De blikken trommel? Hij heet Sigismund Markus. De nazi's dwongen hem zelfmoord te plegen.

Als de handelaar sterft, weet de kleine Oskar dat de dag is aangebroken waarop hij zijn laatste blikken trommel vast kan houden. Oskar rouwt, en niet alleen om zichzelf, maar ook om de arme Markus, en om de Duitsers die een eeuwige schuld op zich hebben geladen door wat ze met hun Joden hebben gedaan. Oskar zegt: "Er was eens een speelgoedhandelaar die Markus heette en alle speelgoed in de hele wereld meenam."

Ik weet hoe Oskar zich voelt. Günter Grass was de koning van de speelgoedhandelaren. Hij heeft ons verlaten en heeft alle speelgoed van de wereld meegenomen.

Dit is de lezing die John Irving afgelopen zondag

in Lübeck hield bij de herdenking van Günter Grass die op 13 april overleed.

Nobelprijs en nazisme

Met zijn debuutroman 'De blikken trommel' (1959, verfilmd door Volker Schlöndorff) was Günter Grass in één klap een gevestigde naam in de Duitse literatuur. In dit boek, en ook in later werk als 'Kat en muis', verwoordde Grass de opkomst van het nazisme en vertolkte hij het Duitse schuldgevoel van na de Tweede Wereldoorlog.

Dat hij als tiener gediend had bij de Waffen SS onthulde hij, op latere leeftijd, in 'De rokken van de ui' (2006). Dat beschadigde het imago van de Nobelprijswinnaar. John Irving nam het in The Guardian voor hem op: Grass bleef diens 'held, als schrijver en moreel kompas'.

Ook een in 2012 gepubliceerd gedicht veroorzaakte veel ophef: hij keerde zich erin tegen de buitenlandpolitiek van Israël (tegen Iran) en kreeg daarbij het verwijt antisemiet te zijn.

Grass overleed 13 april, hij was 87 jaar oud.

Zijn in Irvings afscheidslezing genoemde boeken verschenen in Nederlandse vertaling:

De blikken trommel (1959); Kat en muis (1961); Plaatselijk verdoofd (1969);

Kopgeboorte of De Duitsers sterven uit (1980) en De rokken van de ui (2006).

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden