Met Google achter die verdoolde gek aan

Met Google Earth de hoofdpersonen uit je favoriete roman op de voet volgen. Antoine Verbij, die vroeger romans 'naliep' met de kaart in de hand, kwam zo zelfs achter het geheim van Blankow.

Vooral stedenromans lenen zich ervoor. Stedenromans zijn romans waarin een grote stad niet slechts decor is, maar een van de hoofdpersonen. De stad begeleidt en verleidt de andere personages, dringt hun haar stemming op, legt hun barrières in de weg, brengt hen in pijnlijke situaties en zorgt voor onverhoedse ontmoetingen, dramatische wendingen, tragische lotsbeschikkingen. In stedenromans draagt de stad de handeling.

Daarom zijn stedenromans bij uitstek geschikt om te lezen met ingeschakelde Google Earth. Het in- en uitzoomen op de plaats van handeling helpt de hoofdpersoon die de stad is te doorgronden. Uiteindelijk had ook de schrijver min of meer dezelfde beelden voor ogen als die Google Street View op het beeldscherm tovert.

Kijk, daar liep die verdoolde gek uit die Russische roman zijn ondergang tegemoet! Hoe kon het ook anders in zo'n straat!

Het vergelijken van de literaire geografie met de reële is een oude hobby van me. Die stamt uit de tijd dat internet nog een magisch woord was en Google Earth, Google Maps en Google Street View nog moesten worden uitgevonden.

Toen was zo'n vergelijking nog een heidens karwei. Twintig jaar geleden heb ik twee weken lang in Moskou de routes nagelopen die tien beroemde Russische romanhelden in vertwijfelde toestand door de stad aflegden. Pierre Bezoechov uit Tolstojs 'Oorlog en vrede', de student Vasiljev uit Tsjechovs 'Een zenuwinzinking', de jonge dichter Bezdomnyj uit Boelgakovs 'De meester en Margarita' - om er maar drie te noemen. Ze werden allemaal op hun dwaaltochten door de stad tot aan de rand van de waanzin gedreven. Ik volgde hen op de voet, de betreffende roman in mijn hoofd, de eigenlijke hoofdpersoon, Moskou, op mijn netvlies.

Ik schreef erover in De Groene Amsterdammer. Vier pagina's lang. Een stuk dat mij veel voldoening schonk. Sindsdien ben ik steeds vaker de literaire geografie van een roman gaan vergelijken met de reële geografie van een stad, een oord, een landschap. En sinds enkele jaren hoef ik daarvoor niet eens meer de deur uit. Ik zet gewoon Google Maps, Google Earth en, indien mogelijk, Google Street View aan.

Vóór Google me te hulp schoot, behielp ik me met een eenvoudige kaart. Zoals bij David Vogels meeslepende roman 'Huwelijksleven', waarin de stad Wenen een onvergetelijke hoofdrol speelt. Ik was laatst weer in Wenen en moest bij de brug die over het Donaukanaal naar de Joodse wijk Leopoldstadt voert, onweerstaanbaar denken aan de openingsscène van de roman, waarin een zelfmoordenares uit het water wordt gevist.

De hoofdpersoon van 'Huwelijksleven', Rudolf Gurdweil, een Joodse schlemiel met schrijversambities, doolt in de rest van de roman vertwijfeld door Wenen, heen en weer geslingerd tussen zijn sadistische echtgenote uit de Weense aristocratie en zijn toegewijde geliefde die zozeer lijkt op het lijk uit het Donaukanaal. Niets zo spannend als het volgen van zijn depressieve routes door het mij vertrouwde Wenen! Door persoonlijke omstandigheden, die veel met liefde en vertwijfeling te maken hebben, ken ik Wenen goed. Daardoor kon ik me extra diep in Gurdweils wanhopige zwerftochten door de stad inleven.

Een van mijn topervaringen met de diensten van de firma Google was het lezen van de ultieme DDR-roman 'De Toren' van Uwe Tellkamp. Die roman gaat over een wijk in Dresden waar zich, tegen de stroom van de DDR in, een klassiek burgerlijk milieu overeind probeerde te houden. De schrijver put zich uit in gedetailleerde beschrijvingen van de huizen waar de Bildungsbürger van de DDR huisden en waar vroeger de hogere klasse had gewoond.

Tellkamp heeft tal van veranderingen aangebracht in de reële geografie van die villa- wijk. Zo heeft hij in de wijk een niet-bestaande buurt gesitueerd waar, van de buitenwereld afgeschermd, de lokale nomenklatoera was ondergebracht, inclusief de DDR-getrouwe dichters en denkers. Een van hen is de Stalin-adept Eduard Eschschloracque, geënt op de dichter Peter Hacks, inmiddels vast onderdeel van de Duitse canon.

Het is een opmerkelijke ingreep, die pas echt tot de lezer doordringt wanneer hij de schrijver op Google Earth volgt. Het lijkt erop dat de schrijver hier een niet-existent getto van de macht heeft verzonnen om de DDR in een extra boosaardig licht te stellen. Terwijl hij voor het overige zo prat gaat op de natuurgetrouwheid van zijn beschrijvingen. Hij geeft zelfs rondleidingen door de betreffende villawijk om die natuurgetrouwheid te bewijzen.

Maar Tellkamp geeft ook eerlijk inzicht in de manier waarop hij de wijk literair heeft getransformeerd. Aan de binnenkant van het omslag van 'De Toren' is zijn schets afgedrukt van de literaire geografie van de roman. Ruimtelijk heeft die weinig met de echte geografie van de wijk te maken, al komen er veel reële straatnamen en gebouwen in voor. De ruimtelijke relaties in de schets zijn vervangen door thematische en verhaaltechnische verbanden.

Het is een schets om eindeloos op te turen, terwijl je op de computer inzoomt op de Dresdense wijk 'Weisser Hirsch', die bij Tellkamp 'De Toren' heet. Zouden er meer schrijvers zijn die zo'n schets maken van hun roman, waarin je als lezer het denk- en transformatieproces dat in het hoofd van de schrijver heeft plaatsgevonden, op de voet kunt volgen? Zo ja, dan vind ik dat die voortaan steevast met de roman moet worden meegeleverd.

Het mooie van Tellkamps schets is dat je precies kunt zien waar de literaire verbeelding het van de realistische waarneming overneemt. Dat is bij een zogenaamd 'realistisch' medium als de film veel moeilijker. Een filmmaker heeft veel meer mogelijkheden om te liegen, te bedriegen en te misleiden. Al was het maar omdat je niet in de bioscoop met een laptop op schoot kunt gaan zitten om de film met de werkelijkheid te vergelijken.

Neem de film 'Lola rennt' van Tom Tykwer, de film waarmee de regisseur zijn grote internationale carrière op gang bracht (onder andere 'Het parfum'). Een typische stadsfilm, met Berlijn als hoofdpersoon. De andere hoofdpersoon, Lola, doet wat de titel zegt: rennen. Drie keer dezelfde route, telkens met een paar seconden tijdsverschil, waardoor het verhaal drie keer totaal anders afloopt. Maar de route die Lola drie keer aflegt, is een totaal onwerkelijke.

Niemand rent zo mooi als Franka Potente, de actrice die Lola speelt. Maar ook niemand krijgt het voor elkaar om bij de Oberbaumbrücke de hoek om te slaan en meteen op de Alexanderplatz te belanden. Als kijker stoor je je daar natuurlijk niet aan, daarvoor zijn de beelden te spannend. Maar wat als een Nederlandse schrijver een personage op de Amsterdamse Dam een hoek om laat slaan en hem meteen in het Vondelpark neerzet?

Zo kom ik uit bij de paradox dat literaire fictie meer aan de werkelijkheid gebonden is dan een schijnbaar zo werkelijheidsgebonden kunstvorm als de cinema. De schrijver kan zich minder afwijkingen van de werkelijkheid veroorloven dan de cineast. En als hij zich afwijkingen permitteert, doet hij dat weloverwogen. Zie Tellkamp. Bovendien: een schrijver kán zich ook makkelijker aan de realiteit houden, omdat technische beperkingen hem niet hinderen.

Het Lanzarote van Juli Zeh's spannende roman 'Nultijd' komt precies overeen met het Lanzarote dat velen kennen van hun zonzoekende vakanties naar dat Canarische eiland. Tot aan de afgelegen strandbungalows waar het drama zich afspeelt, zijn de tochten van de hoofdpersonen via Google Earth te volgen. De foto's die je op de website kunt aanklik- ken, tonen de ledigheid van het eiland die de moordlust van de hoofdpersonen begrijpelijk maakt.

Zeh heeft, anders dan Tom Tykwer in 'Lola rennt', geen enkele concessie hoeven doen aan de werkelijkheid. Ze hoefde zich niet af te vragen of ze een strandje, een landschap, een dorp, een restaurant wel kon 'filmen'. Maar als ze delen van haar roman van Lanzarote naar het naburige eiland La Gomera had verplaatst, zou dat door kenners van die Cana-rische eilanden en niet alleen door Google-Earth-fanaten toch als een minpunt zijn ervaren.

Mijn grootste triomf op het gebied van het lezen met Google Earth beleefde ik toen ik het boek 'Blankow of het verlangen naar Heimat' van Pauline de Bok ontcijferde. Dit in Nederland ondergewaardeerde boek gaat over een dorp in Noordoost-Duitsland. De Tweede Wereldoorlog, de verdrijving van de Duitsers uit Polen, de ellende van de DDR hebben het leven in dat dorp ten diepste bepaald.

De Bok beschrijft die geschiedenis vanuit een boerenhoeve die ze in die regio tijdelijk bewoonde. De verhalen die de mensen haar vertelden, zijn zo schrijnend dat De Bok hen en de locatie heeft geanonimiseerd. Alles en iedereen heet anders, ook Blankow bestaat niet echt. Op basis van minieme aanwijzingen in het boek en in de landschapsbeschrijvingen die De Bok levert, was ik in staat het gehucht en zijn ware naam via Google Earth te achterhalen.

Ik heb mijn vondst natuurlijk gecheckt bij de schrijver. Die complimenteerde mij, maar drukte me op het hart de naam aan niemand te verraden. Dat beloofde ik. Ondertussen prees ik me gelukkig dat ik nu flink kon inzoomen op de plaats van handeling, al was jammer genoeg Google Steet View niet langs geweest om mij een intieme blik op De Boks boerderij te gunnen. Wel kon ik de wandelingen die ze in het boek met haar hond ondernam, precies nalopen.

Het was de kleine triomf van een aan de realiteit verslaafde journalist op de literaire verbeelding van een schrijver. Even had ik het gevoel dat ik als nieuwsgierige verslaggever had gewonnen van een aan geen werkelijkheid gebonden schrijver.

Maar wat is die overwinning nu helemaal waard? Niet meer dan de overwinning van een hobbyist op een professional. Een mooie hobby is het wel, lezen met Google Earth.

Antoine Verbij is freelance journalist en filosoof. Hij is recensent en correspondent in Berlijn voor Trouw.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden