Met god als keizer is Japan de beste

De Japanse keizer Akihito die vandaag met zijn vrouw Michiko Nederland bezoekt, wordt door premier Mori als 'goddelijk' afgeschilderd. Daarmee maskeert hij niet alleen de slechte economische situatie -want in het rijk der goden hoeft niemand zich minderwaardig te voelen- Mori voedt ook een opkomend nationalistisch tij.

Nederland wordt deze week door een god bezocht. De Japanse theoloog Yasuo Furuya glimlacht bij die gedachte. ,,De keizer en zijn vrouw geloven zelf niet dat ze goddelijk zijn'', zegt hij, ,,maar veel oudere Japanners zien dat anders. Zij hebben vóór 1945 geleerd dat de keizer een levende god is. Premier Mori is ook zo opgevoed. Voor simpele zielen zoals hij staat de keizer boven alles.''

Is Yoshiro Mori, leider van de een na grootste economie op aarde, een simpele ziel? ,,Ja'', zegt Furuya, hoogleraar aan de Seigakuin-Universiteit. ,,Mori is een dorpspoliticus uit een achterhoek van Japan. Zijn dorpsmentaliteit en wereldvreemdheid blijken voortdurend uit zijn uitlatingen.''

Opwinding veroorzaakte laatst Mori's uitspraak dat Japan het 'rijk van de goden' is 'met de keizer als middelpunt'. Die uitspraak houdt in dat keizer Akihito een god is, legt de theoloog uit. Volgens de Japanse naoorlogse grondwet is de keizer echter een mens. Mori's opvatting botst daarom met de grondwet.

Behoudende politici willen bij de bevolking respect afdwingen voor oude Japanse tradities en waarden. Ze maken zich zorgen over de verwildering en verloedering van de jeugd. De jeugd kent het onderscheid tussen goed en kwaad niet meer, zeggen ze. In de war geraakte minderjarigen moorden om er achter te komen hoe het voelt om te moorden. Gewelddadige incidenten waarbij jongeren volkomen willekeurig slachtoffers maken, zijn aan de orde van de dag. Op de scholen, die vroeger het toonbeeld waren van tucht en orde, heersen chaotische toestanden, heet het. Kranten berichten over de janboel in de schoolklassen. Jongeren hebben hun eerbied voor de oudere generaties verloren. Leraren en ouders hebben hun greep op de jeugd verloren.

Premier Mori vindt dat de Japanse jongeren een 'morele opvoeding' moeten krijgen om hun de waarden des levens in te peperen. Furuya: ,,De premier beziet onze jeugd als het weerloze slachtoffer van de Westerse cultuur''. Als tegengif tegen die Westerse cultuur moeten de oudtijdse goden dienen. Als de jeugd de goden maar eerbiedigt en de keizer vereert, dan komt alles goed, denkt de premier. ,,Dat teruggrijpen naar de opvattingen van weleer is fout'', meent de theoloog. ,,Het lost niets op en veroorzaakt nieuwe, ernstiger problemen.''

Mori's uitlating over het goddelijke Japan passen volgens Furuya in een tendens: een 'opkomend nationalistisch tij'. Volgens hem is Japan zich aan het afzonderen van de rest van de wereld. Door te verklaren dat hun land een heilig rijk is, zeggen de Japanse leiders in wezen dat het land 'beter is dan de rest'. ,,Japan sluit zich mentaal af van de wereld. In het zelfgekozen isolement speelt de keizer een grote rol. Hij kan weer misbruikt worden, voor het karretje worden gespannen van etnocentische nationalisten'', waarschuwt hij. ,,De democratie heeft weinig diepte in Japan. Mensen zoals Mori zien de democratie als een Westers importproduct. 'Japan heeft een eigen systeem nodig', lijkt de premier te zeggen. Die opvatting is erg gevaarlijk.''

Uiterlijk lijkt Japan 'erg modern', zegt de theoloog, maar achter de façade schuilt een met zichzelf worstelend land dat hunkert naar de glorie van het verleden en tegelijk beschaamd terugdenkt aan de vernedering van de verloren oorlog.

Bij de G-7, de groep van economische grootmachten die jaarlijks bij elkaar komt, is Japan het enige Aziatische land. Japan is in dat forum ook het enige land waarvan de leiders geen vreemde taal machtig zijn. ,,Wij Japanners hebben een meerder- en minderwaardigheidscomplex. We voelen ons superieur in Azië, maar inferieur tegenover het Westen'', legt Furuya uit. ,,De Japanse economie ligt nog steeds in de lappenmand. Ook daarvoor schamen we ons en ook daarom voelen we ons minderwaardig. Als we echter een goddelijke keizer hebben en het rijk der goden zijn, dan hoeven we ons tegenover niemand minderwaardig te voelen! Dit is de psychologische achtergrond van Mori's uitspraak. Zo kunnen we ons beter voelen.''

Furuya glimlacht: ,,Ik zou het toejuichen als de keizer tijdens zijn bezoek aan Nederland verklaart dat hij een normaal mens is. Hier in Japan is hij gemuilkorfd door de hofhouding. Hij zegt hier nooit iets wat hem niet vooraf is ingelepeld door de keizerlijke hofhouding.'' Alleen in het buitenland geniet de keizer een zekere vrijheid van meningsuiting.

Shinji Kanai, hoogleraar moderne religie aan de universiteit van Tokio, pleit voor een modernisering van de Japanse monarchie. De keizerlijk hofhouding beschermt Akihito 'als ware hij een god' en koestert volgens hem het nostalgische idee dat de keizer geen mens is, maar hoog boven allen verheven. ,,De hofhouding hult hem in een vrijwel ondoorzichtige, mystieke nevel. Nooit en te nimmer mag hij een mening uiten. Gelijk een god moet de keizer te allen tijde zwijgen.''

Kanai vindt dat de hofhouding de keizer van de bevolking afsnijdt. ,,Hij wordt verborgen gehouden voor het volk. Met gewone mensen mag hij niet onomwonden praten. Omdat hem de mond is gesnoerd en hij per definitie geen mening heeft, is er ook geen kritiek mogelijk op de keizer. Hij is in letterlijke zin verheven boven elke kritiek.''

Kanai vindt het wreed dat de keizer zo opgesloten wordt gehouden. Hij hoopt dat de keizer binnen niet al te lange tijd kan 'neerdalen' uit de hoogte. Groot-Brittannië en Denemarken zijn voor Kanai voorbeelden van moderne monarchieën waar vorsten mens mogen zijn.

En Nederland? In Nederland is de koning volgens de grondwet lid van de regering. Kanai zuigt zijn ijskoffie door een rietje naar binnen. ,,Ja, in Nederland mag de koningin wel een mening hebben.'' Haar mening wordt altijd gedekt door de ministers, heeft hij begrepen. ,,Jullie grondwet zegt eigenlijk dat de koningin directe invloed mag uitoefenen op het Nederlandse regeringsbeleid. Haar regeringslidmaatschap heeft ze geërfd, zoals haar zoon het eens zal erven. Nederland is derhalve geen werkelijke democratie.'' Daarover schudt hij het geleerde hoofd.

,,Ik weet niet wat beter is. De Japanse verhoudingen waarin de keizer volkomen monddood wordt gemaakt. Of de Nederlandse verhoudingen waarin de koningin mens mag zijn maar waarin ook een ondemocratisch element wordt geduld.''

Kanai vermoedt dat het erflijke regeringslidmaatschap pas een probleem wordt als een geesteszieke de troon zou bestijgen. Dat is niet ondenkbeeldig. Hij wijst op Japans eigen ervaringen: de Taisho-keizer werd ondanks zijn goddelijkheid als geestelijk incapabel aan de kant gezet en vervangen door een regent, Taisho's jonge zoon Hirohito.

Shinji Kanai ziet evenals zijn collega Yasuo Furuya het gevaar van misbruik van de goddelijke keizer voor nationalistische doeleinden. De beste manier om dit gevaar af te wenden, zegt Kanai, is de 'democratisering van de keizerlijke hofhouding'. Aan het Japanse hof is een generatiewisseling noodzakelijk; de gerontocraten die de keizer als het ware radiografisch besturen, dienen te worden vervangen door jongere, tot openheid genegen democraten. De 'ideologische imperialisten' aan het Japanse hof moeten hun oppositie tegen het mens-zijn van de keizer staken. ,,Hij mag niet langer een anachronistisch symbool zijn dat gemakkelijk kan worden misbruikt.''

Volgens Kanai is premier Mori een man die dat anachronistische symbool wil gebruiken om de problemen van het moderne Japan op te lossen. ,,De premier heeft de blik afgewend van de toekomst. Hij staart naar de goeie ouwe tijd, toen iedereen nog keurig in het gareel liep.'' Jazeker, het land kampt met ernstige maatschappelijke problemen, vindt ook Kanai. Hij begrijpt best dat de premier naar een remedie speurt. ,,Maar je zult toch echt vooruit moeten kijken en creatief moeten zijn.''

Hij wijst op Max Weber, de befaamde Duitse socioloog, die voorzag dat het toekomstige kapitalisme generaties van harteloze vaklieden zou voortbrengen. De Japanners van nu lijken dat visioen in vervulling te doen gaan, zegt Kanai. ,,De Weberiaanse Fachmann ohne Geist, die prachtige spullen kan fabriceren zonder te weten waarvoor, woont in Japan.'' Het rijk van Sony, Nintendo en Matsushita zou dat stadium van het kapitalisme best eens hebben kunnen bereikt.

Kanai: ,,De meeste Japanners hebben geen doelen meer, ze hebben ook geen idealen. Ze werken zich alleen nog maar suf, dag in, dag uit, op een bijna mechanische manier. Uitgeput en leeg komen ze thuis, waar ze niet meer in staat zijn met de andere gezinsleden te communiceren.''

Het verwondert hem niet dat in zo'n omgeving kinderen het respect voor ouderen verliezen en gewelddadig worden. ,,Het zijn de symptomen van een zieke maatschappij.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden