Met gelovigen valt niet te discussiëren

humanisme | De helft van de Britten hangt geen religie meer aan. Een aantal heeft zich verenigd in humanistische genootschappen. Zo ook de Oxford Humanists. 'We willen vooral gezien worden. Erkend worden.'

God bestaat niet. Joseph Trakalo (48, moleculair bioloog) kijkt zijn elf tafelgenoten in de tuin van pub 'The White Hart' uitdagend aan. "Tenzij iemand kan bewijzen dat ik het mis heb, natuurlijk. Als wetenschapper houd ik mijn opties open. Wat vinden jullie?" De voorzitter van de Oxford Humanists probeert de discussie op gang te krijgen, maar de leden zijn vanavond niet in de stemming. Gegrinnik, geroezemoes. Even geen existentiële vraagstukken nu.

Er staat iemand op om bier te halen. Trakalo tegen de man naast hem: "Sorry. De officiële debatavond was vorige week." De maandelijkse samenkomst in de pub is vooral voor de gezelligheid. David Olsen (51, dichter) knikt begripvol. Het aspirant-lid wilde de humanisten in zijn woonplaats gewoon eens ontmoeten, vertelt hij. Hij is voor het eerst naar het genootschap gekomen, dat vooral bestaat uit artsen, advocaten en academici van de Universiteit van Oxford. "De ene keer zijn we met z'n dertigen, de andere keer komen er maar acht opdagen. Onze bijeenkomsten zijn ook niet elke maand op dezelfde dag, dat lukt niet", vertelt Trakalo. Hij grinnikt: "Humanisten laten zich niet zo makkelijk organiseren."

Op dit moment zegt bijna de helft van de Britten helemaal geen religie aan te hangen, meldde NatCen Social Research, een bureau dat sociologisch onderzoek doet naar de opvattingen van de Britten. In Oxford heeft een aantal van hen zich verenigd als 'Oxford Humanists'. Deze club komt maandelijks samen in een pub en houdt discussieavonden.

Er bestaan atheïstische humanisten die het bestaan van God volledig afwijzen. Er zijn agnostische humanisten, zoals Trakalo, die ervan overtuigd zijn dat er geen God is, maar die vanuit wetenschappelijk oogpunt het bestaan niet compleet ontkennen. En er zijn religieuze humanisten: zij geloven wel degelijk, maar benaderen hun religie met kritische blik, gebruiken daar de 'humanistische redelijkheid' voor, willen hun godsdienst bevragen.

Niet-religieuze stroming

In de humanistenclub in de pub zitten alleen aanhangers van de niet-religieuze stroming. "Humanisten geloven niet in bovennatuurlijke krachten die zich bemoeien met ons leven op aarde. Volgens ons staat de mens centraal, en die bepaalt hoe de wereld wordt vormgegeven. Dat moeten we zo goed mogelijk doen", zegt Trakalo.

In Groot-Brittannië telt de British Humanist Association 40.000 leden. Hoe groot de groep die zich herkent in het humanisme daadwerkelijk is, valt lastig vast te stellen: niet iedereen die zich in het gedachtengoed kan vinden, zal zich officieel humanist noemen. Trakalo: "Ik denk dat daar meer mensen van overtuigd zijn, maar dat nu eenmaal niet iedereen lid wordt van een humanistisch genootschap".

In de tuin van de pub neemt nieuwkomer Olsen het woord. Waarom zijn zijn tafelgenoten eigenlijk lid van de Oxford Humanists? Trakalo leunt tevreden achterover - toch nog een discussie vanavond. Elf wantrouwende blikken richting de nieuwkomer. Hoezo? Is hij soms gelovig? Olsen schudt zijn hoofd. "Mijn ex-vrouw wel, zij was christen", zegt hij. Kan de beste overkomen, grijnst George Wilson (85, gepensioneerd advocaat). Er wordt gelachen, Olsen kleurt rood.

De humanistenclub heeft het duidelijk niet zo op christenen. Trakalo rakelt de speeches van oud-premier David Cameron op, over de christelijke waarden die Groot-Brittannië zo bijzonder zouden maken. Idioot, vindt de groep. Politici zouden zich nooit religieus moeten uitlaten. Richard Lisle (33, kankeronderzoeker): "Met die opmerkingen over christelijke waarden zegt hij dat het christendom het alleenrecht heeft op de moraal. Alsof de oude Grieken en Romeinen hier niet allang ideeën over hadden." Instemmend geknik.

Trakalo's buurvrouw vertelt over het vrijwilligerswerk dat ze deed in een ziekenhuis in Honduras. Haar collega-artsen begrepen niet dat ze wél als vrijwilliger werkte, maar níet gelovig was. Hoe kon dit samengaan? Wie niet gelooft, is immers een slecht mens, vonden ze.

Negatieve ervaringen

Religie zorgt voor verdeeldheid, vinden de Oxford Humanists. Voor uitsluiting. Vrijwel elk lid heeft weleens te maken gehad met een net iets te fanatieke gelovige. De ene ging per ongeluk naast een evangelische christen zitten in de trein ("Ik móest Jezus leren kennen"), de andere raakte verzeild in een oeverloze discussie over het bestaan van God. Lisle: "Met gelovigen valt niet te discussiëren. Niet op basis van rationele argumenten in elk geval. Ik heb eens een debat georganiseerd tussen gelovigen en ongelovigen, maar dat liep nergens op uit. Ze staan niet voor ons open."

Hoewel deze Britse humanistenclub geen enkele religie een warm hart toedraagt, krijgt vooral het christendom ervan langs. Iets dat vaker in het oog springt bij humanisten en atheïsten in de Angelsaksische wereld (zie kader). Ook valt de felle toon van hun uitspraken op. Neem de invloed van religie op het Britse schoolsysteem.

Hier maken de humanistische Oxfordianen zich vooral zorgen over. Trakalo schudt zijn hoofd, vertelt over de versoepeling van de regels voor het oprichten van onderwijsinstellingen. Met behulp van overheidssubsidies kunnen particuliere vrijwilligersorganisaties scholen beginnen. "Hier zitten ook religieuze instanties tussen die scholen oprichten die het creationisme onderwijzen alsof het wetenschap betreft. Misdadig." De BBC meldde vorig jaar dat er ruim 250 nieuwe scholen bijgekomen waren, en dat het aantal zich in de komende vijf jaar zal verdubbelen.

Scholen

Lisle: "Als er één plek is waar je niets te maken moet hebben met religieuze dogma's, is het wel op school. Daar moet je openlijk kunnen praten met elkaar, mogen twijfelen. Daarnaast creëer je zo op jonge leeftijd al een wij-zijgevoel. Gevaarlijk."

En daarom voeren ze actie. Maar wel op hun manier. Trakalo vertelt over de kraam van de Oxford Humanists in Cornmarket Street, een winkelstraat in het centrum. Daar staan ze met hun folders en brochures. Lisle, trots: "Vanaf die plek delen we niets uit, we verschaffen alleen informatie aan de mensen die op ons afkomen. Er is ook een groep christenen met een stand, maar die zijn veel te agressief, die drukken iedereen folders in handen." Ook als er niemand langskomt, is de missie van die dag geslaagd. "We willen vooral gezien worden. Erkend worden."

Negen uur. De klokken van de kerk achter de pub worden geluid. De groep stopt met praten. Ze kijken elkaar aan, en barsten dan in lachen uit. Olsen doet mee. De barman haalt de glazen op, en Trakalo staat op voor een volgend rondje.

Nieuwkomer Olsen vindt het mooi geweest. Hij is gaan staan, jas over zijn schouder. "Geldt voor de volgende maand: zelfde tijd, zelfde plaats?" Twijfelachtige blikken naar elkaar. Dat ze elkaar volgende maand weer in de pub ontmoeten is vrijwel zeker. Over de tijd moeten ze nog overleggen.

Prominente Britse humanisten voerden in 2009 campagne tegen religie met slogans op bussen. Er werd 140.000 euro ingezameld om de actie te financieren.

Feller dan in nederland

Britse humanisten dragen geen enkele religie een warm hart toe. Vooral het christendom moet het ontgelden. Ook valt de strijdbare toon van hun uitspraken op. Het Nederlandse Humanistisch Verbond steekt bleekjes af bij atheïsten als wijlen Christopher Hitchens, Daniel Dennett en Richard Dawkins. Zo gaf de laatstgenoemde, bekend van het boek 'God als misvatting', een paar jaar geleden zijn steun aan een advertentiecampagne waarin als slogan op stadsbussen werd gezet: 'Er bestaat waarschijnlijk geen God. Houd nu op om je zorgen te maken en geniet van het leven'.

Wat verklaart deze felle toon? "In Engeland en ook de Verenigde Staten speelt het geloof nog een grotere, meer openbare rol binnen de samenleving dan bij ons", zegt Joachim Duyndam, hoogleraar humanisme en filosofie aan de Universiteit van Humanistiek in Utrecht. Engeland kent nog een staatskerk. Ook mengen Britse kerkleiders zich veelvuldig in het publieke debat, bijvoorbeeld over het homohuwelijk.

Het humanisme is duidelijk een tegenbeweging, zegt Alister McGrath, hoogleraar theologie aan de Universiteit van Oxford. "Afhankelijk van waar binnen het spectrum zich de aanhangers bevinden, laten ze zich in meer of mindere mate kritisch uit over religie." Toch ziet hij parallellen met religie. "Opmerkelijk is dat ze zich in de manier waarop ze zich organiseren spiegelen aan de klassieke kerkgemeenschappen, zelfs met bijeenkomsten op zondagochtend."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden