Met een tegenpaus in de achtbaan langs opstandige katholieken

Jean van Stratum en Ton Baeten: De levensgang van Ton Baeten, oud-abt van de Abdij van Berne in gesprek met dr. Jean van Stratum, Valkhof Pers, 232 pagina's, euro19,95.

****

Wie is Ton Baeten?

Antonius Johannes Theodorus Josephus Baeten (1931) was tussen 1982 en 2000 abt van de Norbertijner Abdij van Berne in het Brabantse Heeswijk. Het waren de jaren van conflicten en ander gezeur in de Nederlandse rooms-katholieke kerk. Drie jaar nadat hij tot abt gekozen werd, benoemde de paus de zeer conservatieve Jan ter Schure tot bisschop van Den Bosch.

De Abdij van Berne ontwikkelde zich tot een vrijplaats voor progressieve katholieken in het Bossche bisdom en Baeten werd - of hij het nou leuk vond of niet - een soort tegenpaus. Dit is zijn levensverhaal, verteld aan Jean van Stratum die al eerder een paar boeken schreef over de Abdij van Berne.

Memoires dus?

Dit boek gaat meer over de abt Ton Baeten dan de persoon die zich daar toch min of meer achter verschuilt. Het uitgangspunt is vrijwel altijd hetzelfde. Vanuit de abdij kijkt Baeten om zich heen. Je bent bij hem op zijn kamer en hoort bij wijze van spreken het geschuifel op de gang. Ergens daarbuiten begint de wereld.

Toch zijn het juist de schaarse persoonlijke ontboezemingen die indruk maken. Zo vertelt Baeten voor het eerst over de frater 'met pedofiele neigingen' die hem op zijn elfde op de parochiale lagere school misbruikte. "Hij leek verliefd op me te zijn en uitte dat door vergaande handtastelijkheid."

De oud-abt schrijft het misbruik resoluut op conto van het celibaat 'want dat heeft gemaakt dat de daders niet tot echte volwassenheid konden uitgroeien'.

Ook praat Baeten openhartig over Loes, de vrouw met wie hij zich 'goed bevriend' noemt. Het kan dus blijkbaar: een kloosterling die een belangrijk deel van zijn leven deelt met een vrouw zonder zijn gelofte van kuisheid geweld aan te doen. "Er zouden minder frustraties onder de celibatairen zijn en ik kan met overtuiging zeggen dat deze vriendschap met Loes de beleving van mijn geloften heeft versterkt."

Pijnlijke passages

Baeten is een echte vader-abt. Hij is de baas in huis en waakt als een pater familias over het welzijn van zijn medebroeders. Het zijn niet de makkelijkste jaren om een mannenklooster te leiden. Vanaf 1965 hadden veel broeders de abdij verlaten. Ze maakten een 'herkeuze', zoals Baeten het noemt. Dat klinkt positiever dan 'uittreden'. Onder Baeten vergrijsde de gemeenschap en werd die door natuurlijk verloop kleiner en kleiner. "Naar mijn idee ontstond er gaandeweg een sfeer die ik met het Engelse woord weary zou bestempelen. Het gevoel gaf aan dat we een sterfhuis aan het worden waren." Au.

Reden om dit boek niet te lezen

De levensgang blijft wat aan de oppervlakte. Eigenlijk is het meer een logboek van een abdij, dan dat je werkelijk doordringt tot de ziel van Ton Baeten. Na zijn emeritaat valt hij in een zwart gat.

Hij vertelt dat hij leegte om zich heen voelt en zijn vroegere leven als abt mist. "Wat hebben mensen aan mij gehad", vraagt hij zich af. Een verzuchting, maar een functionele. Wat dit alles met zijn geloof deed en waar hij zich überhaupt aan vasthoudt, komen we niet te weten.

Reden om dit boek wel te lezen

Deze Brabantse 'naughty boy' (citaat van hemzelf) speelde een belangrijke rol in een van de meest turbulente periodes van de Nederlandse katholieken. In die zin is de 'Levensgang van Tom Baeten' een spannend boek. Een fraai staaltje oral history. Een achtbaan die je voert langs opstandige katholieken, hardvochtige bisschoppen en klerikale manoeuvres.

Het levert ook nieuwe opzichten op. In 1986 gaat Baeten voor in een viering tijdens de tweede manifestatie van de progressieve Acht Meibeweging. Er wordt een niet goedgekeurd tafelgebed gebruikt. Naar nu blijkt heeft Baeten daarvoor gewaarschuwd.

"Mensen, daar krijgen we problemen mee", liet hij de organisatoren weten. Hij kreeg gelijk. Zelfs bisschoppen die Acht Mei nog redelijk goed gezind waren, trokken hun handen van de beweging af. Baeten heeft het bewuste tafelgebed daarna nooit meer gebruikt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden