Met een boodschappentas loopt Eva Besnyo alles voorbij fotografie

Eva Besnyo. Vintage prints', 16 november-30 januari '94, Amsterdams Historisch Museum. Publicatie: 'Een beeld van Eva Besnyo', uitgeverij Fragment, F 19,50.

Eva Besnyo is de langstlevende van een generatie fotografen die deelnamen aan de beroemde internationale tentoonstelling 'Foto '37' in het Stedelijk Museum. Koud vijf jaar in Nederland vormde zij met Cas Oorthuys en Paul Schuitema het organisatiecomite dat van de expositie een manifestatie van de Nieuwe Fotografie maakte. Naast bekende namen als Cartier-Bresson, Robert Capa en Gerda Taro (de laatsten waren met actuele foto's van de Spaanse Burgeroorlog vertegenwoordigd), namen aan Foto '37 bijna vijftig Nederlandse fotografen deel, van wie inmiddels iedereen (op Emiel van Moerkerken (1916) en Eva Besnyo na) is overleden.

Eva Besnyo werd in Boedapest geboren als tweede kind in een gezin van drie dochters. Hoewel haar vader hen als geemancipeerde vrouwen wilde opvoeden, keurde hij Eva's keuze voor de fotografie in eerste instantie af. Ze zette echter haar zin door en volgde van 1928 tot 1930 lessen bij Jozef Pecsi, een bekende fotograaf in Boedapest. Nadat ze haar 'gezellen-examen had afgelegd vertrok ze naar Berlijn met het fotoboek 'Die Welt ist Schon' van Albert Renger Patsch onder haar arm. In de Duitse hoofdstad werkte ze als volontair bij de persfotograaf dr. Peter Weller. De Berlijnse vrienden Paul Beck, een metallurg, Bernard Rosner van uitgeverij Rowohlt en Gyorgy Kepes, de assistent van L. Moholy Nagy, hebben Eva's verdere ontwikkeling blijvend beinvloed. De stijlmiddelen die deze regisseurs gebruikten, komen onmiskenbaar in haar werk terug. De diagonaal (die dynamiek suggereert) en de close-up zijn duidelijk zichtbaar in bijvoorbeeld de 'Kolenman' uit 1931. Het beeld is ook verwant aan de heroiek van de gespierde arbeider die een wezenlijke rol in de Russische films uit die tijd spelen. De invloed van Bauhaus komt tot uitdrukking in nieuwe camerastandpunten zoals de kikvors- en het vogelperspektief (van onder- respectievelijk bovenaf gefotografeerd).

In de zomer van 1931 bracht Eva haar vakantie in Hongarije door. Daar maakte zij de veelgepubliceerde foto van de jongen met de bas. Hier bepaalt niet een kolenkar, maar een muziekinstrument de diagonale compositie. De foto's van Eva Besnyo trokken al snel de aandacht. In 1932 was haar werk op twee exposities in Londen en Parijs te zien, samen met dat van Man Ray, Moholy Nagy en Rodchenko.

Maar er braken sombere tijden aan in Duitsland en in 1932 vertrok Eva, die joodse is, naar Nederland. Al snel slaagde ze erin werk tentoon te stellen bij kunsthandel Van Lier in Amsterdam, waar ooit Erwin Blumenfeld - ook een Duitse emigrant - had geexposerd. In tegenstelling tot Blumenfeld, die in de periode 1918 tot 1936 slechts in kleine Nederlandse kring werd gewaardeerd, werd Eva's werk regelmatig tentoongesteld. Zij had veel profijt van haar vriendschap met de schilderes Charley Toorop: de moeder van haar latere echtgenoot John Fernhout. Charley's huis hing vol met Besnyo's werk en ze gebruikte de foto's ook als bron bij het schilderen, zoals voor 'De Kaasmarkt'. Haar huis was bovendien een ontmoetingspunt voor veel kunstenaars. Toen Charley in 1932 de 'Maaltijd der Vrienden' schilderde, portretteerde zij Eva rechtsonder op het doek.

Toen Eva Besnyo naar Nederland emigreerde, waren er nog weinig fotografen die op haar 'Berlijnse' manier werkten. Cas Oorthuys was de enige die de ideeen van de Nieuwe Zakelijkheid ook in zijn werk toepaste. In tegenstelling tot zijn vrouwelijke collega exposeerde hij echter nauwelijks, omdat hij foto's niet aan de wand wilde hangen, maar in boeken en kranten publiceerde. Anders dan Oorthuys is Eva Besnyo nooit een echte reportagefotograaf geweest, hoewel haar foto's van Dolle Mina-acties in de jaren zeventig dat wel suggereren. In dit werk raakte het esthetische aspect op de achtergrond ten gunste van de documentaire en historische waarde. “Maar”, zegt ze zelf, “ik was niet snel genoeg.”

In 1933 leerde ze Carel Blazer kennen in de Vereeniging van Arbeidersfotografen (VAF). Via hem en de architect Bodon kwam Eva in contact met Rietveld en de architecten van de groep 'De 8 en Opbouw'. In de links georienteerde Bond van Kunstenaars ter verdediging van de Kulturele Rechten vond Eva tenslotte haar medestanders voor de organisatie van Foto '37 in het Stedelijk Museum: een tentoonstelling die niet alleen de toon zette voor de verdere ontwikkeling van de Nederlandse fotografie na de oorlog, maar ook de basis legde voor de belangrijkste beroepsorganisatie van fotografen: de GKf. Het boek en de expositie 'Eva Besnyo'. Vintage prints' vormen een mooie hommage aan de dappere doorzetster die maandag het eerste GKf-erelidmaatschap kreeg.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden