Met één been in het geloof en één been in de samenleving

Erik Harinck en Richard Troost vonden elkaar in de manier om een religieuze school te koppelen aan de praktijk van de samenleving. Beeld Roos Pierson

Vijf jaar geleden ging de islamitische middelbare school Ibn Ghaldoun failliet, na jaren van zorgen over de onderwijskwaliteit en, uiteindelijk, fraude met de eindexamens. Interim-directeur Richard Troost haalde de bezem erdoor.

Ze zagen elkaar voor het eerst bij een workshop van een vrijgevochten vrouw. Zo een die helemaal in het reine is met haar seksualiteit. Met een bezemsteel en een condoom liet ze zien: zo kan een les seksuele voorlichting op een middelbare school worden gegeven.

Kan zo zijn, dacht Richard Troost, maar bij mij op school moeten we dat anders aanpakken. Hij stak zijn hand op, ongeveer op hetzelfde moment als Erik Harinck dat deed.

Troost was op dat moment interim-directeur van het islamitische Avicenna College in Rotterdam. Na de grootste eindexamenfraude in de Nederlandse geschiedenis, bouwde hij op de puinhopen van Ibn Ghaldoun een nieuwe islamitische middelbare school. Het Avicenna College is onder zijn leiding uitgegroeid tot een school waar de onderwijsinspectie vertrouwen in heeft. Die concludeert dat het Avicenna aandacht heeft voor burgerschapsonderwijs en respect voor de democratische rechtsstaat.

Roomblank

Uitgangspunt van de school, schrijft de inspectie, is dat leerlingen voortdurend worden gestimuleerd na te denken over wat het betekent om moslim te zijn in de Nederlandse samenleving. "Mijn opdracht was: bouwen aan een school met één been in de samenleving en één been in het geloof", zegt Troost. Voor hem, een lange man met een stevige handdruk en een niet-religieuze opvoeding, geen vanzelfsprekende opdracht.

Op hetzelfde moment dacht Harinck, belijdend christen, na over een vergelijkbare klus. Met dit verschil: de school had die opdracht zichzelf opgelegd. De schoolleider van de GSR (voorheen de Gereformeerde Scholengemeenschap Randstad) in Rotterdam wilde de zuil waar zijn school in huist openbreken. De GSR wil een school zijn voor alle christenen.

"Mijn school is nogal roomblank", zegt Harinck. "Toen wij elkaar leerden kennen, was een van de zorgen die ik had dat onze leerlingen wel gaan wonen en werken in Rotterdam maar dat ze geen idee hebben hoe ze moeten omgaan met diversiteit. En eigenlijk had Richard hetzelfde probleem. Daar vonden we elkaar."

De twee mannen zitten tegenover elkaar aan een Amsterdamse tafel. Troost drinkt koffie, Harinck thee. Ze praten over de vraag hoe dat moet, een religieuze school leiden die leerlingen ook voorbereidt op het leven in de Nederlandse samenleving.

Soms kunnen religieuze opvattingen botsen met maatschappelijke normen. Hoe kan een school die twee verenigen?

Troost: "Op Avicenna zijn islamitische normen en waarden belangrijk. Leerlingen kunnen op school bidden, we hebben kledingvoorschriften. We gaan uit van de uitgangspunten van de Koran, die overigens niet heel anders zijn dan de uitgangspunten van de Bijbel. Het gaat om respect, dingen samen doen, elkaar serieus nemen. Dat zijn allemaal mooie waarden, waar je een goed pedagogisch klimaat op kunt bouwen."

"Tegelijkertijd was het probleem van Ibn Ghaldoun dat dit een naar binnen gekeerde school was. Wij hebben gezegd: je kunt hier op school een aantal dingen oefenen. Maar op een gegeven moment moet dat leiden tot burgers die buiten kunnen overleven. Wij vinden het op school bijvoorbeeld goed dat je iemand geen hand geeft. Daar moet ik vanuit mijn normen en waarden aan wennen, maar oké. Maar als jij gaat solliciteren, als jij dat wil, dan zul je die personeelsfunctionaris een hand moeten geven."

Harinck: "Wij hebben vanuit ons geloof het principe: heb je naasten lief. Dat vind ik een belangrijk principe. Doe recht waar onrecht is, vind ik ook een belangrijk principe. Je leeft in de samenleving en je hebt als christen de verantwoordelijkheid om daar deel van uit te maken. Dan kun je niet alleen maar in de les zeggen: er zijn moslims en die hangen voor ons onbekende waarden aan. Alleen daarover vertellen brengt geen verbinding tot stand. Je moet elkaar ontmoeten. Maar onze school heeft nu eenmaal geen moslims."

Dus gingen leerlingen van beide scholen debatwedstrijden aan en gezamenlijk naar het stadhuis. Debatteren, dat is een prachtige onderwijsvorm, zegt Harinck. "Dan leer je dat je het met elkaar oneens mag zijn. Maar dat het mogelijk is om elkaar op andere punten of in een andere teamsamenstelling wel te vinden. Onze leerlingen hebben contact gelegd en je hoopt dat ze elkaar beter gaan begrijpen. Begrijp je waarom ze jou geen hand willen geven? Waarom dat een brug te ver is? En hoe belangrijk vind jij dat? Als dit nu het enige is waar je boos over wordt, is dat dan de moeite waard?"

Onderwijsvrijheid

De Nederlandse vrijheid van onderwijs bestond in 2017 honderd jaar. Het is een uniek gegeven dat in Nederland zowel katholieke, islamitische als bijvoorbeeld jenaplanscholen worden betaald door de overheid. Maar met de komst van islamitische scholen lijkt die vrijheid niet meer vanzelfsprekend. Toenmalig staatssecretaris Sander Dekker van Onderwijs heeft op verschillende manieren geprobeerd een islamitische middelbare school in Amsterdam tegen te houden. Hij ving keer op keer bot bij de rechter.

Hoe belangrijk is het voor de vrijheid van onderwijs dat het Avicenna College slaagt?

Troost: "Dat is niet een drijfveer waarmee ik ben begonnen, maar ik herken uw vraag. Voor ons is het ook daarom belangrijk dat het Avicenna een mooie school is en blijft. Als wij in de Nederlandse samenleving zeggen: de vrijheid van onderwijs is belangrijk, dan geldt dat voor iedereen. Ook voor de mensen met wie je het niet eens bent." Harinck: "Als die vrijheid er is, kan er altijd een groep opstaan waarvan je denkt: moet dat nou? Maar dat is de vrijheid waar we in Nederland trots op zouden moeten zijn."

Op het Ibn Ghaldoun ging het mis.

Troost: "Ja. Daar ging het goed mis. Een school managen is een vak. Ibn Ghaldoun werd geleid door een clubje geïnspireerde moslims. Maar een jaarrekening is ingewikkeld, verantwoording afleggen aan de inspectie ook."

In Amsterdam startte dit schooljaar het Cornelius Haga Lyceum, de tweede islamitische middelbare school van Nederland. Over die school bestaan zorgen, met name omdat het bestuur een strenge salafistische islam aanhangt. Aan het begin van het schooljaar adviseerden islamitische basisscholen in Amsterdam hun leerlingen om vooral niet naar het Cornelius Haga te gaan en ook het Contactorgaan Moslims & Overheid had kritiek op de gesloten houding van het bestuur en hun gebrek aan ervaring met onderwijs.

Wat zegt het u dat het met het Avicenna wel goed gaat?

Harinck: "Dat Richard het goed heeft gedaan". Troost: "Wat een vriendelijk mens hè, een hardcore christen. Ik weet het niet. We hebben onze diensten aangeboden aan Amsterdam. Zoals je in de biblebelt (de gordel met orthodox-protestantse christenen van Zeeland tot in Overijssel, red.) ook verschillende locaties hebt van een school, dachten wij aan Avicenna Utrecht, Amsterdam en Den Haag. Maar er was geen animo. Maar nu zit in Amsterdam het Cornelius Haga. Dat is een naar binnen gekeerde school. Ik zeg: als er behoefte is aan een school met een islamitische identiteit, organiseer dat dan samen." Troost kreeg tijdens zijn klus steun van de gemeente en van schoolbesturen in de regio. Die stonden allemaal achter het idee van een islamitische middelbare school die zich niet afkeerde van de samenleving. Troost: "Ik hoefde maar te bellen en ik kreeg hulp".

Harinck: "Je moet een school niet in zijn sop laten gaarkoken. Tegen mij zeiden mensen ook: 'Erik, waarom werk je nou met die school samen? We hebben toch scholen in Zwolle en Amersfoort die dezelfde couleur hebben.' Bemoei je juist met zo'n school in Amsterdam. Dat dit niet gebeurt is niet alleen de schuld van de school maar ook van de samenleving. Loop als buurtschool eens naar binnen en vraag of ze zin hebben om een voetbaltoernooitje te organiseren."

Troost: "En weet je Erik, van een aantal kinderen denk ik wel eens dat ze zich alleen fatsoenlijk gedragen vanwege de context die wij op het Avicenna bieden. Want de opkomst van IS, dat speelde bij ons niet echt. Dat was wel mijn angst. Als er kinderen waren geradicaliseerd was dat gelijk het einde geweest van de school. Maar dat gebeurde niet. Er is niet één leerling afgereisd naar het kalifaat. Omdat de imam en docenten zeiden: dit is niet onze Islam. Als je dat als westerse man zegt, organiseer je daarmee je eigen weerstand."

Verbreden

Terwijl Troost bouwde aan een islamitische school die de goedkeuring kan wegdragen van niet-moslims, stuitte Harinck in zijn eigen zuil op weerstand toen hij nadacht hoe van zijn gereformeerde school een bredere christelijke school kon maken. "Aan een zijde is dat gemakkelijk. Een gereformeerde man zal het niet erg vinden als er iemand bij komt die strenger is. Die doet dan misschien iets minder vaak iets leuks op zondag, maar ach. Maar je kunt niet zeggen: we zijn nu een brede christelijke school want we hebben ook orthodoxe christenen. Bij een brede christelijke school horen ook liberale christenen. Aan die zijde, de linkerzijde, is verbreden moeilijker. Dat levert spanning op, omdat mensen verdrietig worden dat de school niet meer is wat ze is geweest. Erik, zeggen ze dan, dit is niet meer de school waar ik ooit heb gesolliciteerd."

De verandering gaat langzaam, maar gestaag. "Als een emancipatieproces eenmaal op gang komt, versterkt dat zichzelf. Zo hadden we laatst een docent die vertelde dat zijn kind de kerk had verlaten. Dat had die een paar jaar geleden niet gedurfd." Troost breekt in: "Je zit nu wel wild te doen Erik, maar als ik zou solliciteren op de functie van directeur op jouw school zou ik niet kunnen worden aangenomen. Terwijl ik als humanist best goed werk zou kunnen doen." Harinck: "Er komt een tijd dat het gaat kunnen. We zijn nu bezig met het formuleren van waarden. Dan vragen we niet meer: bij welke kerk sta je ingeschreven, maar: hoe geef jij vorm aan jouw christen zijn?"

Wat is dan nog de meerwaarde van het bijzonder onderwijs?

Harinck: "De meerwaarde is dat ouders dit willen. Het biedt voordelen dat de opvoeding thuis en op school niet botsen. Maar ik zie ook veel risico's. Een school moet zich niet afkeren van de samenleving." Troost: "Ik kan me voorstellen dat je als islamitische ouder zoekt naar een school met de normen en waarden die je belangrijk vindt. Dat je denkt, 'als er een schoolfeest is, gaat mijn kind in ieder geval niet ten onder aan drank en drugs en ontspoorde seksualiteit'. Dat kan ik me voorstellen. Vanuit mijn eigen normen en waarden vind ik daar dan weer iets heel anders van. Ik denk dat je mag experimenteren. Mijn opvoeding was goddeloos. Dus het dispuut in mijn hoofd is nog altijd: ik ben van de eigen regie en verantwoordelijkheid nemen. En in de Koran en de Bijbel", Troost kijkt Harinck aan, "in de Koran en de Bijbel is er altijd een hogere macht die voorschrijft hoe je moet leven."

Hoe is het afgelopen met die seksuele voorlichting?

"Wij zijn niet een school die makkelijk praat over seksualiteit", zegt Harinck. Zeker niet over homoseksualiteit, zegt de schoolleider die zelf homoseksueel is. "Daar zijn we voorzichtig over begonnen te praten. Dan went het. Tot je op een gegeven moment zegt: homo's hebben seks. En als je daar iets van vindt dan moet je met elkaar in gesprek. De school stelt kaders en vraagt van medewerkers dat beleid uit te dragen. Maar er is daarnaast ruimte voor een privé-mening." Troost: "In de islam is de verlichting nog wat minder doorgedrongen." Harinck: "Nou, dan doe je dat toch voorzichtig. Ik heb me nooit onprettig gevoeld op Richards school en daar weten ze ook dat ik homoseksueel ben."

Op het Avicenna krijgen jongens en meisjes gescheiden seksuele voorlichting, ook gymmen doen ze niet samen. Troost: "Daarvan kun je zeggen, willen we dat nu wel?" Harinck: "Ik vind het niet gek om af en toe te kiezen voor een gescheiden weg, als je maar altijd weer terugkomt. Elke emancipatieproces is een zichzelf versterkend proces. Als je eenmaal de deur op een kiertje hebt gezet, zie je steeds meer mensen binnenkomen."

En wat als de samenleving daar niet op wil wachten?

Harinck: "Tijd is heel belangrijk. Schoksgewijs handelen geeft alleen maar scheuren."

Hoe zat het ook alweer met Ibn Galdoun?

In de zomer van 2013 bleek dat leerlingen van het Ibn Ghaldoun in Rotterdam in totaal 27 eindexamens hadden gestolen. De schoolleiding had naar eigen zeggen niet gemerkt dat de zegels van de enveloppen waar de examens in worden bewaard, waren verbroken.

Er waren toen al langer zorgen over de onderwijskwaliteit op de school en in augustus 2013 concludeerde de inspectie opnieuw dat die onder de maat was. Toenmalig staatssecretaris van onderwijs Sander Dekker (VVD) besloot de bekostiging van de school stop te zetten en in oktober werd de school failliet verklaard.

De school werd in eerste instantie overgenomen door de Christelijke Scholengemeenschap Melanchton en ging verder onder de naam 'De Opperd'. In de zomer van 2014 doopte interim-directeur Richard Troost de school Avicenna College, naar een Perzische wetenschapper uit de 10de eeuw.

Lees ook:

Het kan wel degelijk: een succesvolle islamitische school oprichten

Vijf jaar na de eindexamenfraude op de islamitische middelbare school Ibn Ghaldoun heeft Nederland een islamitische school waar de Onderwijsinspectie tevreden over is. 

'Geen moslim valt buiten de groep'

In het kader van 100 jaar vrijheid van onderwijs bezocht Trouw in 2017 iedere maand een bijzondere school. Zo ook het Avicenna College in Rotterdam. "Niemand wordt buiten de groep geplaatst omdat hij moslim is."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden