Met een akkoord kan Rutte alle kritiek te lijf

Minister-president Rutte bij de EU-top in Brussel. Beeld epa
Minister-president Rutte bij de EU-top in Brussel.Beeld epa

De acht weken die premier Rutte zichzelf gaf om het aantal migranten richting Europa terug te dringen, zitten erop. In blessuretijd hoopt hij vandaag en morgen tot een historische deal met Turkije te komen. De uitkomst zal beeldbepalend zijn op weg naar de verkiezingen.

Als vanouds staat Geert Wilders dinsdagavond te tieren in de Tweede Kamer. Hij verwijt de premier dat die - opnieuw - een belofte heeft gebroken omdat het aantal vluchtelingen niet afneemt. "Het enige wat richting nul gaat, is de geloofwaardigheid van deze minister-president."

Vaak laat Mark Rutte zulke aantijgingen lopen, maar deze keer ziet hij zijn kans schoon. "De heer Wilders is een beetje in paniek en dat snap ik, want we zijn het thema aan het aanpakken waaraan hij de afgelopen maanden veel plezier heeft beleefd, ook in electoraal opzicht", zegt Rutte, een triomfantelijke grijns onderdrukkend. "We zijn stap voor stap bezig om dit onder controle te krijgen. Hij raakt daarover in paniek en ik snap dat, want veel meer heeft hij niet."

Met een opmerkelijke ontspannenheid staat Rutte achter het spreekgestoelte. Terwijl de Kamer de ene na de andere kritische vraag over de op handen zijnde deal tussen Europa en Turkije afvuurt, maakt Rutte grapjes en legt hij zijn armen op zijn rug alsof hij klaar is voor de zondagmiddagwandeling. Over het akkoord is hij zo positief, dat Kamerleden er ongemakkelijk van worden. "Ik ben een beetje bang voor de roze bril van de premier", zegt D66'er Kees Verhoeven. "Ik ben bang dat hij denkt dat het helemaal gaat lukken." CDA-leider Sybrand Buma merkt op "dat in dit huis eigenlijk nog maar één denkwereld mogelijk lijkt te zijn, namelijk die van de minister-president. Iedereen die een andere opvatting heeft, heeft er volgens hem niets van begrepen."

Keerpunt
Ruttes relaxte houding zou je haast doen vergeten dat er de komende dagen nogal wat voor hem op het spel staat. Niet in de laatste plaats door eigen toedoen hangt het voorjaar voor hem samen met misschien wel de belangrijkste beproeving uit zijn politieke loopbaan.

Weet hij deze week, tijdens het halfjaar dat Nederland EU-voorzitter is, een akkoord met Turkije tot stand te brengen dat tot een keerpunt in de Europese vluchtelingencrisis leidt, dan schrijft hij geschiedenis. Loopt de boel uit op een fiasco, dan maakt hij zijn partij tot schietschijf bij de komende verkiezingen.

Deadline
In dat toch al zo complexe vluchtelingenvraagstuk heeft Rutte zichzelf behoorlijk wat druk opgelegd door tijdens zijn toespraak in het Europees parlement in Straatsburg op 20 januari een deadline te noemen. Een deadline die samenvalt met het opbloeiende voorjaar, het jaargetijde waarin naar verwachting meer migranten de overtocht van Turkije naar Griekenland zullen wagen. "Voor alle duidelijkheid: de huidige aantallen zijn niet houdbaar", hield Rutte zijn luisteraars voor. "We hebben geen tijd meer te verliezen. Binnen zes tot acht weken moeten we een sterke daling realiseren in het aantal vluchtelingen."

Die uitspraak wordt al snel uitgelegd als een belofte van Rutte om de migratiestroom binnen acht weken tot stilstand te brengen. Het was immers de premier die de maand ervoor had gezegd dat het aantal vluchtelingen dat vanuit Turkije naar Europa komt 'richting de nul' moet. "Die wil ik heel zwaar in beeld hebben", zegt hij in de Kamer. "Het is nu aan de Turken om te laten zien dat zij er daadwerkelijk alles aan doen om ervoor te zorgen dat mensen die oversteek niet meer wagen."

Zo zwart-wit moet de buitenwereld zijn woorden niet interpreteren, stelt Rutte twee dagen na zijn Straatsburg-toespraak op zijn wekelijkse persconferentie. "Nee", antwoordt hij op de vraag of hij met zijn 'zes tot acht weken' een belofte had gedaan. "Het is mijn overtuiging dat we dat moeten zien te bereiken. Dat we daar alles aan doen. Maar het is echt onzeker of dat lukt." Twee weken later probeert hij het inmiddels hardnekkige beeld nog eens bij te stellen. Hij benadrukt dat zijn uitspraak 'geen belofte' is: "Het is een aansporing."

Politieke leugens
Aan die uitleg heeft niet iedereen een boodschap, zeker zijn grootste politieke opponent op dit terrein niet. Wilders is niet te beroerd om Ruttes 'belofte' om het aantal vluchtelingen te laten dalen, in het rijtje van gebroken verkiezingsbeloftes te plaatsen. "Het aantal asielzoekers naar nul, duizend euro voor de Nederlanders, geen cent meer naar de Grieken", somt Wilders dinsdag op. "Dat zijn politieke leugens. Ik kan ze niet anders betitelen."

Wilders zal dat Rutte-is-een-leugenaar-frame graag overeind willen houden richting de verkiezingen, maar de premier heeft inmiddels aardig wat troeven in handen om te bewijzen dat zijn woorden wel degelijk hout snijden. En dat hij, en zeker niet een vanuit de oppositiebankjes afgevende Wilders, voor een kentering in het vluchtelingenvraagstuk kan zorgen.

Allereerst is Rutte in zijn toespraak in Straatsburg heel algemeen gebleven: hij heeft niet gezegd waar, in welke mate en ten opzichte van welk moment het aantal vluchtelingen omlaag moet. Wijzen tegenstanders op de niet aflatende stroom bootjes richting Griekenland, dan wijst Rutte op de westelijke Balkan waar de migrantenstroom praktisch tot staan is gebracht. Krijgt Rutte te horen dat begin dit jaar veel meer asielzoekers in Nederland aanklopten dan het jaar ervoor, dan merkt Rutte op dat kijkend naar de afgelopen tijd de instroom per week iets is gedaald. Zo kunnen opponenten hem onmogelijk op die uitspraak afrekenen.

Tekst gaat door onder de afbeelding.

Europese leiders en onder anderen de Turkse premier Davutoglu voorafgaan aan de Europees-Turkse top. Beeld anp
Europese leiders en onder anderen de Turkse premier Davutoglu voorafgaan aan de Europees-Turkse top.Beeld anp

Richting nul
Ook bij de 'richting nul' begint dat afrekenen steeds moeilijker te worden. Weet Rutte deze week daadwerkelijk een akkoord met Turkije klaar te spelen, dan kan hij uitleggen hoe hij het aantal vluchtelingen dat illegaal naar Europa reist drastisch wil laten afnemen. Onderdeel van de voorlopige afspraken is dat Europa voor elke teruggestuurde migrant in Griekenland één vluchteling uit een Turks kamp overneemt. Dat zal de boottocht zo onaantrekkelijk maken, dat mensen daarvan zullen afzien, veronderstelt Rutte, waardoor de 'nul in zicht' kan komen - tenminste voor de route Turkije-Europa. Want er is wel een grote kans dat een andere route binnen mum van tijd een veelgebruikte springplank naar Europa wordt.

Daarnaast kan het akkoord Ruttes vluchtelingenprognose voor dit jaar geloofwaardiger maken. Anders dan de rekenmeesters op het ministerie van veiligheid en justitie gaat het kabinet niet uit van 93.600, maar 58.000 nieuwe asielaanvragen in Nederland dit jaar. Het bijstellen van de prognose leidde tot veel wantrouwen in de Kamer, want hoezo denkt Nederland die asielinstroom even af te kunnen remmen? Kan de premier na deze week wijzen op vergaande internationale afspraken - Rutte ziet ze het liefst maandag ingaan - die op korte termijn enigszins effect hebben op de Nederlandse asielcijfers, dan zal de Kamer een toontje lager moeten zingen.

Voordelen
Los van het kunnen staven van eigen uitspraken en het politieke succes dat ermee op Rutte afstraalt, zou een akkoord met Turkije voor de premier meer voordelen met zich mee kunnen brengen. Rust in de coalitie bijvoorbeeld. Beide partijen kunnen de afspraken in hun voordeel uitleggen. De liberalen zullen bogen op de instandhouding van de welvaartsstaat door het aantal vluchtelingen te beperken; de sociaal-democraten kunnen het akkoord uitleggen als teken van internationale solidariteit - alles beter dan toezien hoe mensen op de vlucht voor oorlog en geweld verdrinken.

Bovendien kunnen beide partijen hameren op het pionierswerk dat zij het afgelopen jaar hebben verricht. VVD-Kamerlid Malik Azmani plaveide de weg voor vergaande afspraken met landen grenzend aan oorlogsgebied en een gereguleerde instroom van vluchtelingen naar Europa. PvdA-leider Diederik Samsom vulde die afspraken begin dit jaar verder in met zijn voorstel bootmigranten in Griekenland 'per kerende veerboot' terug te sturen om vervolgens een aantal vluchtelingen vanuit Turkije per luchtbrug naar Europa te vliegen.

Spanningen
Hoewel Azmani en Samsom de oplossing duidelijk in dezelfde hoek zoeken, ontstond de afgelopen weken toch het beeld van een coalitie waarbinnen de spanningen op dit vlak hoog oplopen. Zo kapittelde VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra onlangs het voorstel van Samsom om zo snel mogelijk een luchtbrug van Turkije naar Griekenland in te stellen als smeerolie in de onderhandelingen met de Turken. Zijlstra zette Samsom neer als slechte onderhandelaar op een Arabische markt en vond dat Europa z'n poot stijf moet houden.

Vervolgens kopte De Telegraaf over een 'explosie' in de coalitie naar aanleiding van die kwestie, waarbij eerst Samsom en daarna Rutte de ander zou hebben gesommeerd naar de koning te gaan om het ontslag van het kabinet in te dienen. Iets wat geen van de betrokkenen ontkent. Dergelijke twisten over hoe te onderhandelen met de Turken zijn ook na deze week niet uit te sluiten, maar het kan rust geven als een en ander straks zwart op wit staat.

Niet dat daarmee dan alle kou uit de lucht is voor de coalitie. Want als de gemaakte afspraken effect sorteren en de bootjes daadwerkelijk wegblijven uit de Egeïsche Zee - Rutte verwacht dat het binnen vier weken zover kan zijn - zullen VVD en PvdA het over een volgend heikel punt eens moeten worden: het aantal vluchtelingen dat zij uit Turkse kampen naar Nederland willen laten overkomen. Daar kan het nog wel eens gaan wringen, hoe optimistisch Rutte, Samsom en Zijlstra nu ook zijn.

Geen gesomber
Van dergelijk gesomber willen VVD en PvdA echter niet weten. "Als liberaal heb ik een enorm optimisme over de toekomst", zei Zijlstra dinsdag richting criticasters die de deal in zijn ogen wegzetten als 'te goed om waar te zijn'. "Nu een doorbraak mogelijk is, na de patstelling van de afgelopen maanden, is het zaak om met vereende krachten door te werken", aldus Samsom. Strubbelingen, ook internationaal, horen daar nou eenmaal bij, zei Rutte acht weken geleden al in Europees parlement. "Het is net als met voetbal: het draait niet om de speelstijl, maar om het uiteindelijke resultaat. En we weten allemaal: Europa scoort de meeste punten in blessuretijd."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden