Daarom dit boek

'Met dit boek krijgt een vergeten groep slachtoffers van de oorlog een soort eerherstel'

null Beeld Thinkstock
Beeld Thinkstock

Lucas Ligtenberg (1958) is journalist en schrijver, in 2013 verscheen zijn boek 'De nieuwe wereld van Peter Stuyvesant'.

Co Welgraven

In mei 1940 hebben 388 mensen een eind aan hun leven gemaakt, zes à zeven keer zoveel als het maandgemiddelde in die tijd. Van hen was de helft Joods. Enkele tientallen waren Duitsers die vanaf de machtsovername door Hitler in 1933 hun land waren ontvlucht. Dat waren over het algemeen Joden en/of socialisten.

Ook bij de Nederlanders zie je veel sociaal-democraten en linkse intellectuelen: hoogleraren, flink wat artsen, apothekers, en behoorlijk wat militairen.

Zo'n vier jaar geleden kwam ik een verhaal tegen van iemand die in mei 1940, na de inval van de Duitsers, zelfmoord had gepleegd. Ik kende natuurlijk de bekende gevallen, van Menno ter Braak, en van de zus van Willem Frederik Hermans. Maar dit was een onbekende Nederlander. Het intrigeerde me en ik besloot op onderzoek uit te gaan.

Weinig concreets

Op internet kwam ik wel aantallen tegen, maar geen namen. Ook in de bekende boeken over de oorlog - het standaardwerk van Loe de Jong, Jacques Pressers 'Ondergang' en 'Kroniek der Jodenvervolging' van Abel Herzberg - vond ik er weinig concreets over. Toen dacht ik: dit is zo'n belangrijk onderwerp dat gek genoeg toch is blijven liggen, ik moet hier iets mee doen.

Ik ben de archieven ingedoken. De mazzel voor mij was dat die steeds meer digitaal ontsloten worden. Ook het Amsterdamse Stadsarchief. En ik wist al dat de meeste zelfmoordgevallen in Amsterdam waren. Het Stadsarchief heeft veel korte beschrijvingen van mensen die zich het leven hebben benomen, met ook de toedracht en de omstandigheden. Het CBS bleek over cijfers te beschikken. Via internet kwam ik familieleden en nabestaanden op het spoor die over het algemeen wel met me wilden praten.

De tekst gaat verder onder de afbeelding.

null Beeld RV
Beeld RV

Buitengewoon schrijnende gevallen zitten erbij, van hele gezinnen die voor de dood kozen, en hun kinderen meenamen. Sommigen zetten de gaskraan open, anderen schoten eerst hun gezinsleden en vervolgens zichzelf dood. Het greep me af en toe wel bij de strot, je komt zo ontstellend veel leed tegen.

Er was een man die zo in de put zat en ook zo bang was dat zijn zoon als soldaat aan het front zou sterven, dat hij besloot zichzelf te verdrinken. Na een paar dagen kwam die zoon gewoon thuis, wist van niks.

Mensen hebben in hun afscheidsbrieven geschreven dat ze bang waren voor de Duitse heerschappij. De bevolking kreeg schok na schok te verwerken. Eerst de inval, toen het besef dat het Nederlandse leger geen stand hield, en vervolgens het vertrek van de koningin naar Engeland. Tja, als de koningin vlucht, moet het wel heel erg zijn. Mensen waren totaal overstuur.

Ik heb een apart hoofdstuk gewijd aan mensen die een mislukte zelfmoordpoging hebben ondernomen; daartoe behoorde ook Presser. En er is een groep die het heeft overwogen, maar het uiteindelijk toch niet heeft gedaan.

Dat er zo weinig over is geschreven, heeft natuurlijk te maken met het taboe dat er rond zelfmoord bestaat. Maar het verbaast me wel dat in de 77 jaar sinds mei 1940 nog nooit een historicus dit onderwerp serieus heeft opgepakt.

Met dit boek krijgt een vergeten groep slachtoffers van de oorlog een soort eerherstel. Hun namen zijn nu vastgelegd, en de motieven en omstandigheden van hun zelfgekozen dood. Ik beschouw ze nadrukkelijk als slachtoffer: als de Duitsers niet waren binnengevallen, waren er in die meidagen honderden mensen minder gegaan."

Lucas Ligtenberg 'Mij krijgen ze niet levend. De zelfmoorden van mei 1940'
Balans; 256 blz. € 19,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden