Met de vader van Frederik van Eeden naar het Velserend

Met een sjirpend geluid bedelen jonge spreeuwen in een nest onder het pannendak van station Santpoort-Zuid. We zijn net met de stoptrein uit Haarlem aangekomen voor een wandeling zoals de vader van Frederik van Eeden maakte in 1879 en beschreef in het artikel 'De bosschen van Brederode' (Album der Natuur, later tot boek 'Onkruid' gebundeld). Helaas is in nog geen anderhalve eeuw zoveel veranderd dat we met moeite zijn wandeling kunnen volgen.

'De plaats, waar deze rijweg (de Duinweg) vroeger op den Santpoortschen straatweg uitkwam, aan de andere zijde van het station, bij het tolhek, heet van ouds de Duivelshoek en is gekenmerkt door een grooten blaauwen steen met het beeld van een langoorigen duivel en de geheimzinnige letters BEH.'

De steen staat nog steeds aan de oostkant van het station, terzijde op het trottoir bij de spoorwegovergang. De afgebrokkelde 'duivel' is met moeite te herkennen. Lichtgrijze en bleekgroene korstmossen vlekken de keerzijde met de letters. Van Eeden vermoedde dat de duivelssteen te maken had met de naam Santpoort (Sancta Porta) en met de verering van de heilige Petronella door het Haarlemse volk.

We gaan terug over het spoor naar de Duinweg of Duivelslaan, die in de richting voert van wat vroeger psychiatrische inrichting Meerenberg was. In de tuinen aan de Duinweg zijn veel stinzenplanten te vinden, die hier al eeuwen moeten groeien. In sommige grote tuinen, die nog kenmerken hebben van het vroegere bos, staat het tussen look-zonder-look en speenkruid vol handjeshelmbloem, nu met peultjes waarin glimmend zwarte zaadjes, die een wit aanhangseltje hebben. Lokaas voor mieren, die omwille van dit 'mierenbroodje' de zaden verslepen en zo verspreiden. Een grote tuin ziet wit van de bosanemonen, een andere bostuin blauw van de wilde hyacinten. Daartussen steekt het brede blad omhoog van lelietjes-van-dalen, een belofte voor weelderige meibloei.

Duinbeekje

De Duinweg komt uit op de Brederoodseweg, die we naar rechts volgen. We nemen de eerste weg links en zijn dan op het Velserend, met een grandioos uitzicht op de ruïne van het kasteel Brederode. Van alle planten het talrijkst zijn speenkruid en daslook, die in sommige tuinen en in de wegberm massaal te bloeien staan. Daslook, ook genoemd door Van Eeden, groeit sinds mensenheugenis in de omgeving van de ruïne. Deze wilde uiensoort met tulpachtig breed blad is ongetwijfeld een stinzenplant. Alleen in Zuid-Limburg groeit de daslook in het wild.

Van Eeden: 'Over een kleine plank komen wij van het Neethof over de Brederosche beek op de oude hofstede Middenduin...'

Bij het begin van het Velserend, aan de achterzijde van Meerenberg, stroomt een watertje in de richting van de ruïne. Het is waarschijnlijk een deel van de oude Brederose Beek.

Het duinbeekje ziet er idyllisch uit tussen opschietende brandnetel, kleefkruid, dagkoekoeksbloem, zevenblad en esdoornzaailingen, groenende struiken en klimop torsende bomen, maar enige tientallen meters verderop ontzegt een hoog metalen hek onverbiddelijk verdere toegang. Er groeien morieljes, zeldzame eetbare paddestoelen, karakteristiek voor de duinstreek.

De parkeerplaats van het voormalige natuurbad, nu in gebruik bij het luxueuze saunaparadijs RidderRode, ziet rood van de kandelaartjes, dwergsteenbreekjes met rood blad en witte bloempjes, die hele duinhellingen kunnen bedekken. Bij de weg bloeit ook wat witte winterpostelein.

Karakollen

In de binnenduinrand aan het Velserend leeft het van de wettelijk beschermde wijngaardslakken. We tellen er minstens dertig. In de morgen heeft het een beetje geregend en in die tijd hebben verscheidene wijngaardslakken gepaard: sommige zitten nog bij elkaar, soms met drie tegelijk.

Nicolaas Beets schreef in de eerste helft van de negentiende eeuw al dat wijngaardslakken niet ver van de ruïne van Brederode voorkwamen. Beets noemde in de Camera Obscura de vindplaats 'op de hoogte der Blauwe Trappen' in een adem met de pijpbloem, die nog steeds in een gazen afrastering aan de nabije Bergweg bij de Bloemendaalse begraafplaats groeit.

De Blauwe Trappen, een honderd meter achter het vroegere natuurbad op het terrein van het voormalige provinciaal ziekenhuis, was in de negentiende eeuw niet alleen bekend bij natuurminnende studenten. Volgens Van Eeden was die plek een populaire bedevaartplaats, een Haarlems Lourdes, waar 'ene Pieternel' werd aanbeden.

Een mogelijke verklaring voor het voorkomen van wijngaardslakken in de Haarlemse duinen is te vinden in hun plaatselijke naam karakol. Dat is niets anders dan het Spaanse caracolle. Professor Boekschoten van de VU attendeerde me erop dat het Zeeuwse woord kreukel voor alikruik ook van caracolle stamt, wat gewoon 'eetbare slak' zou betekenen. De Haarlemse volksnaam kan erop duiden dat Spanjaarden de slak in de Tachtigjarige Oorlog tijdens het beleg van Haarlem, waarbij het slot Brederode werd verwoest, hebben losgelaten. Het is aannemelijk dat de Spaanse soldaten karakollen als proviand bij zich hadden.

Er ligt een weiland tussen het Velserend en de kasteelruïne. Een paartje nijlganzen banjert er rond met een hele sliert kuikens achter zich aan. Een lange zoom van sneeuwwitte akkerhoornbloemen markeert een prikkeldraadheining langs de weg, die passanten belet het gras te betreden. Onder de heining kan de maaimachine niet komen en er bloeien nu ook duinreigersbekje, gewone ereprijs, vroegeling, kluwenhoornbloem en zachte ooievaarsbek. Tot een meter van de heining staat ook vogelmelk, waarvan het verwelkende blad de bloei in mei inleidt. Rozetten van thrincia en biggekruid beloven gele composietenbloei in de zomermaanden. Niet opzienbarend. De plantenwereld moet in Van Eedens tijd ongetwijfeld veel rijker zijn geweest. We zullen het hiermee moeten doen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden