Met de pioniers door kleverige klei

Is de geschiedenis van de pioniers van de Noordoostpolder nog te vinden in het landschap? Op stap met Eva Vriend, boerendochter en schrijfster van 'Het nieuwe land', een boek over de boeren die van het nieuwe land de ideale samenleving moesten maken.

Het moesten 'flinke' boeren zijn, met pioniersgeest en poldermentaliteit, gezond van lijf en leden. Beslist niet achterlijk, oud, ongetrouwd of van een 'verkeerd' geloof. De mannen van de Rijksdienst voor de IJsselmeerpolders selecteerden streng tussen 1942 en 1968. In de nieuwe IJsselmeerpolders moest de ideale samenleving komen en aan kneusjes had die niets. Duizenden boeren van het oude land wilden op het nieuwe een toekomst bouwen, doch slechts voor honderden was er plaats.

Wat is er geworden van deze noeste werkers, van die mannen van stavast? Is de sociale geschiedenis nog zichtbaar, bestaat er een 'homo Zuiderzeelandicus'? Op stap door de Noordoost-polder met Eva Vriend, boerendochter en schrijfster van het onlangs verschenen boek 'Het nieuwe land', waarin ze verhaalt over de selectieprocedure, de lange reeks van ongemotiveerde afwijzingen, de frustaties en het standsbesef.

Het is echt polderweer op deze februaridag. De wind jaagt donkere wolkenpartijen over het land, de regen striemt en geselt. Na weken van sneeuw is de dooi ingetreden met de bijbehorende nattigheid. We zompen door de kleverige klei, als schaatsers gebukt tegen de storm. De bomen nijgen en zijn hier in de polder juist nu op zijn mooist; kaal en strak in het gelid. Dikke klonten klei op de akkers beloven een zomer vol bieten, aardappelen en graan. Het land oogt nuchter en nuttig; precies zoals de ontwerpers wilden. "De Rijksdienst vergaf 12, 24, 48 of zelfs 60 hectares grote bedrijven, afhankelijk van je vermeende geschiktheid", vertelt Eva Vriend. "Natuurlijk gaf dat kinnesinne, afgunst en een misplaatst gevoel van beter zijn. Een grote boer praatte nauwelijks met een kleine en zelfs hun vrouwen hadden afzonderlijke clubjes." Het discriminatoire baas-boven-baas lijkt verdwenen - werken met de natuur maakt nederig - maar helemaal weg is het standsbewustzijn nog altijd niet. Want de boeren die we spreken vertellen meteen 'zoon te zijn van een boer van zoveel hectares'. Groot of klein; allen hebben nu te maken met moeilijke tijden voor de landbouw en richten zich op exclusiviteit of bijverdienste. We komen langs een groepsaccommodatie, een boerenwinkel vol groenten en zelfs de ranken van een heuse wijnboerderij. Nog maar net op weg stuiten we op een vuurtoren. Het is een replica van het lichtbaken dat vissers vanaf de Zuiderzee de haven van Blokzijl moest binnenloodsen. Op een kale akker staat een houten bouwsel dat nog het meest lijkt op de hutten die we als kinderen bouwden. Een bordje vermeldt dat het een schaftkeet betreft uit de tijd van de ontginning van de polder. Om te lang gelummel en ongezond gerook te vermijden had de Rijksdienst de keten niet 'al te luxueus' gemaakt. "Het was beulen voor de arbeiders. Koude barakken, klamme lappen en schamel voedsel. Ze hoopten - door mee te helpen bij de ontginning - meer kans te maken op een boerderij, maar werden meestal teleurgesteld. En schaamden zich daar ook nog voor", vertelt Eva Vriend.

We kruipen in het keetje om te schuilen voor de regen, maar veel beschutting levert het hokje niet. Wél bijkans een gebroken rug, dus al snel banjeren we verder, dwars door het open veld. Wind en wijdsheid doen het hoofd bedaren en brengen lichtheid in het gemoed. Kaarsrecht zijn de wegen, kaarsrecht de sloten, geometrisch precies en steeds een veelvoud van 300 bij 800 meter de kavels.

De schokbetonnen schuren bij de grote aardappel- en uienboerderijen die we passeren, zijn uit de tijd van de ontginning. Toentertijd enorm, maar voor de huidige landbouwnormen veel te klein en dus vervangen door immense schuren. Grote, onbegrijpelijk machines en oneindige rijen kisten en pallets maken duidelijk dat hier 'groots wordt geboerd'. Wat een verschil met de wijngaard, de gemengde bedrijven, de bloementelers en de bijverdienende boeren die de polder ook herbergt. Kan er - met zoveel variatie - wel sprake zijn van een 'homo Zuiderzeelandicus'?

Eva Vriend: "Dat was natuurlijk ook voor sociologen en etnografen een spannende vraag en dus werden gegevens verzameld over lichaamsbouw, mentale gesteldheid, oogopslag en motoriek. Dozen vol, maar niemand heeft er ooit iets mee gedaan. Toch ook een eng idee, dat zoeken naar die supermens." Wetenschappelijk bewijs is er dus niet en inmiddels is er veel import geweest, maar nog steeds is dé Flevolander volgens de schrijfster te typeren als zakelijk maar niet onvriendelijk, praktisch en hartelijk tegelijkertijd. "Mensen van het type: nooit met lege handen naar de keuken."

De typering lijkt een juiste want van de eigenaar van de boerenwinkel krijgen we, tussen zakelijke telefoongesprekken door, koffie en appeltjes mee voor onderweg en even later, als we weer door het veld klossen, vraagt een boer op een trekker of we willen meerijden. Frivoliteit is op dit bedachte land ver te zoeken en toch voelt het als prettig ouderwets plattelands.

Van het nieuwe land lopen we het oude binnen. Tijd voor versnaperen in Blokzijl. Na de rechtlijnigheid van de polder en de betonnen kavelpaden, lijken de kromme klinkerwegen en hoge huizen hopeloos gedateerd - en toch heerlijk vertrouwd. De oude man van het cafeetje is nog maar net van de schaatsdrukte bekomen. Sloffend brengt hij koffie.

Banjerend door de polder
Vuurtorenpad
Lengte Vuurtorenpad 10 km, start en informatie bij groepsaccommodatie De Vuurtoren, Blokzijlerweg 15, 8616 RB Marknesse, T 0527 291335. Parkeergelegenheid.

Horeca; in Blokzijl, bij de Boerenwinkel tijdens de tulpenpluk van half april-half mei en in de zomervakantie (www.boerenbol) en bij het startpunt (mits tevoren aangemeld).

Openbaar vervoer: in Blokzijl en aan de Steenwijkerweg in Marknesse zijn bushalten. Moeizaam in het weekeinde.

Nieuwe land
Banjerend door de klei en over de akkers ervaar je de strakke inrichting van de polder. Niet geschikt voor wandelaars die van beschutting of kronkelen houden. Voor liefhebbers van luchten des te meer. De tocht wordt extra leuk als je tevoren het heerlijke boek 'Het nieuwe land' van Eva Vriend leest. ISBN 978 94 600.36057.

Kuierlatten
Deze 'Vuurtorenwandeling' maakt deel uit van een serie wandelingen door Flevoland. Beschreven op www.opdekuierlatten.nl en in samenwerking met de boeren tot stand gekomen. De wandelingen voeren over boerenland en deels over landbouwwegen. Gemarkeerd met groene stickers met twee witte voetjes.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden