Met de 'nieuwe orde' weer terug naar af

Wie er vandaag ook tot vice-president van Indonesië wordt gekozen, de deur naar het oude regime van Soeharto zal weer openstaan. De studenten die in 1998 met gevaar voor eigen leven voor het einde van dit militaristische regime vochten, vrezen dat de prille democratie weer een stap terug zal moeten doen. Bericht uit Jakarta.

De politieke tegenstanders van ex-president Wahid hebben na maanden vol gekonkel en intriges hun zin. Nadat de koppige en eigenzinnige Abdurrahman maandag werd ingeruild voor de zwijgzame Megawati Soekarnoputri, boog het Volkscongres zich gisteren over de nieuwe vice-president. De Reformatiebeweging was vooraf al teleurgesteld over het aanbod van de kandidaten. Alle genomineerden bouwden hun politieke carrière op onder de voormalige president Soeharto.

Wie vandaag ook wordt gekozen, alle tekenen wijzen erop dat de deur naar de Orde Baru - 'Nieuwe Orde', zoals het oude regime van Soeharto wordt genoemd - weer openstaat. De studenten van de reformasibeweging, die in 1998 met gevaar voor eigen leven voor het einde van dit militaristische regime vochten, vrezen dat de prille democratie weer een stap zal moeten terugdoen. Woedende studenten demonstreerden gisteren dan ook voor de hekken van het Volkscongres. De afgezette president Wahid is het met hen eens. Voor het eerst sinds zijn afzetting reageerde hij vanuit zijn paleis. Hij waarschuwde voor de Nieuwe Orde, zei te vrezen dat de media opnieuw aan banden worden gelegd, en beschuldigde de generaals ervan achter zijn val te zitten. Wahid voorspelde dat er binnen vijf maanden een grote politieke verandering komt die niemand verwacht. De strijd tussen Wahids oude vijanden ontvouwde zich gisteren al tijdens de slag om het vice-presidentschap. President Megawati, Soeharto's oude regeringspartij Golkar, en Volkscongresvoorzitter Amien Rais hadden daarbij hun eigen agenda.

Mega ziet volgens politieke deskundige Arbi Sanit het liefst haar vriend ex-generaal Susilo Bambang Yudhoyono als vice-president. Hij staat bekend als een intelligente man die haar imago kan oppoetsen. Dankzij de steun van generaals schopte Megawati het begin jaren negentig tot partijvoorzitter van de toenmalige Indonesische Democratische Partij.

De militairen willen ook graag Susilo Bambang als Mega's rechterhand. Ze lijken er dan van verzekerd dat de mensenrechtenschendingen uit het verleden in de doofpot verdwijnen. Mocht hij het vice-presidentschap niet binnenhalen, dat wordt Susilo Bambang hoogstwaarschijnlijk coördinerend minister voor Veiligheidszaken. Met die post zal het leger tevreden zijn.

Amien Rais ziet Hamzah Haz als de beste keuze. Als voorzitter van de grootste moslimpartij PPP kan die de pijn onder Wahids moslimaanhang op het platteland van Oost-Java verzachten. Maar Hamzah Haz wordt wel gezien als de marionet van Rais, die als vice-president Rais kan helpen het politieke gevecht af te maken. De eerste hobbel - Wahid - is al genomen. Megawati is de volgende die moet verdwijnen. Amien Rais, die zichzelf beschouwt als de man die Soeharto in 1998 dwong op te stappen, ambieert het presidentschap in 2004.

Voor Golkar is het stopzetten van alle corruptieonderzoeken uit het verleden de belangrijkste drijfveer. Volgens de geruchten heeft Golkar-voorzitter Akbar Tandjung met president Megawati onderhandeld over de post van openbaar aanklager die de partij in haar nieuwe kabinet wil bekleden. Toen die toezegging niet kwam, besloot de partij op de valreep partij- en parlementsvoorzitter Akbar Tandjung naar voren te schuiven, als kandidaat. De strijd tussen de drie stromingen wordt vandaag beslist.

Terwijl het nieuwe regime langzaam vorm krijgt, discussieert Indonesië nog steeds over de vraag of de gevolgde afzettingsprocedure wel juridisch juist was. Het was het Volkscongres, en niet het daartoe bevoegde parlement, dat afgelopen zaterdag vervroegd met de afzetting begon. En dat de ex-president een dag ervoor zonder overleg met het parlement een nieuwe politiecommandant had geïnstalleerd, is toch eigenlijk nauwelijks een steekhoudend argument om een president naar huis te sturen.

Megawati vindt uiteraard dat Wahid via de constitutionele weg is afgezet, liet ze gisteren via haar woordvoerder weten. Niet alleen Rais en Golkar wilden de president weg hebben, maar ook Megawati zelf had redenen om Wahid te verjagen. Wahid ontnam haar het presidentschap in 1999, en ze was sindsdien uit op wraak. Met haar eeuwige zwijgzaamheid heeft ze het spel behendig gespeeld.

Mega ondervond nog wel wat tegenstrubbelingen binnen haar Strijdende Democratische Partij (PDI-P). Een meerderheid stond aanvankelijk niet achter Wahids afzetting. Het openbaar ministerie sprak hem vrij in de twee financiële schandalen, en daarmee was de zaak voor de meeste leden afgedaan. De dissidenten zouden echter zijn afgekocht. Maandag stemde de voltallige PDI-P van Megawati voor het wegsturen van Wahid.

De nieuwe president meent dat ze nu bezit kan nemen van wat Wahid haar ooit ontnam: het witte paleis in de hoofdstad waar ze met haar vader Soekarno haar jeugd doorbracht. Ze beseft dat Amien Rais en Golkar haar achter haar rug kunnen belazeren, maar met de sterke Susilo Bambang als vice-president hoopt ze beter tegen dit stel te zijn opgewassen.

Gisteren liet Mega de politieke strijd even voor wat het was en vertrok naar Blitar in Oost-Java om aan het graf van haar vader te bidden. Ook Megawati heeft een sterke aanhang in de provincie waar Wahid is geboren. Diens aanhang heeft zich inmiddels bij zijn afzetting neergelegd.

De ex-president zelf staakte gisteren zijn strijd. Vandaag verlaat hij het paleis, dat hij de afgelopen dagen weigerde te verlaten. De Verenigde Staten boden hem een medisch onderzoek aan om even op adem te komen. De president kan er zijn wonden likken.

De afgelopen dagen bracht hij versuft door op zijn paleis, waar het nog maar nauwelijks tot hem doordrong dat het spel voorbij was. Zijn politieke vriend, de voormalige minister van buitenlandse zaken Alwi Shihab, vertelde de pers dat Wahid zijn afzetting niet kon accepteren. Wahid bleef hameren op de ongrondwettelijke procedures die het Volkscongres had gevolgd, maar hij was zijn eigen vijand geworden. Door het uitroepen van de noodtoestand afgelopen zondagnacht pleegde hij politieke zelfmoord. Een zwaar geëmotioneerde Wahid ontbond toen het Volkscongres en stuurde het parlement naar huis.

Maar volgens zijn Nederlandse vriend de hoogleraar Nico Schulte Nordholt, die zondagnacht op Wahids paleis doorbracht, vocht de ex-president tegen beter weten in. ,,Diep in zijn hart wist hij dat hij al verloren had. Nadat de militaire fractie afgelopen zaterdag in de MPR stemde voor een versnelde afzettingsprocedure, was het voor Wahid duidelijk dat het leger zijn decreet niet zou steunen. Ook op basis van verkeerde informatie die hem was verteld - een deel van het leger zou hem nog trouw zijn - nam hij de gok.''

Het is bekend dat informanten, onder meer militairen van de geheime dienst, de ex-president foute informatie gaven. Zijn staf durfde hem vanwege zijn woedeaanvallen de kritische verhalen in de kranten niet meer voor te lezen, en hij luisterde nog maar zelden naar televisie of radio.

Wahid gaf zondag even de indruk de eer aan zichzelf te willen houden. Tijdens een ziekenhuisbezoek aan de slachtoffers van de bomexplosies zou hij hebben gezegd dat het afgelopen moest zijn met de politieke ruzie. Er mochten niet nog meer slachtoffers vallen. Maar toen Wahid vernam dat Amien Rais na een ontmoeting met Megawati tegen de pers zou hebben gezegd dat Indonesië morgen een nieuwe president had, knapte er iets in Wahid. Voor hem was het nu of nooit.

,,Wahid is in alle maatstaven over de schreef gegaan met zijn decreet. Er was geen noodtoestand'', zegt Schulte Nordholt. ,,Maar hij vond voor 300 procent dat hem juridisch onrecht was aangedaan. Hij wilde ze een koekje van eigen deeg geven.'' De Nederlandse hoogleraar gelooft ook niet dat Wahid de geschiedenisboekjes in zal gaan als een autoritaire president die, om zijn macht te redden, de noodtoestand afkondige. ,,Hij blijft de democraat en de pluralist waar we hem vanaf het begin om bejubelde. Hij komt weer terug als de Guru Bangsa (de grote meester van het volk). Het decreet is een verschrikkelijke blamage. Maar er is geen bloed gevloeid. Er is niets gebeurd. Het was een loos dreigement.''

Wahids dochter Yenny vroeg dinsdagnacht namens de hele familie vergiffenis. Het Indonesische volk lijkt daartoe zeker bereid. De vooraanstaande journalist Goenawan Mohamad riep de ex-president gisteren op zich als democraat weer onder het gewone volk te begeven. ,,Kom Wahid, verlaat het paleis. We hebben je nodig'', schreef hij in Kompas.Hij was zelfs bereid zijn oude vriend met de auto op te halen. Toen Wahid nog president was voerde de linkse intellectueel Goenawan een felle campagne tegen hem. Maar democratisch gezinden stonden weliswaar niet achter het decreet, maar vonden wel dat Wahid het recht had vervroegde verkiezingen uit te schrijven.

De grote winnaars van de afgelopen dagen zijn de militairen. Tijdens de debatten in parlement en Volkscongres stelde de militaire fractie zich neutraal op, en toen Wahid het leger vroeg zijn decreet uit voeren, werd dat geweigerd. Daarmee heeft het leger zich in de ogen van veel Indonesiërs van zijn slechte naam gezuiverd. Met een beetje geluk krijgen de militairen van Ibu Megastraks een aantal goede posten in haar regering.

Dat zijn ontwikkelingen die in regio's als Atjeh, de Molukken en Irian Jaya met argusogen worden gevolgd. Onder Wahid was er nog ruimte voor een dialoog met opstandelingen, maar onder Megawati zal met harde hand worden ingegrepen. Net zoals haar vader wil ze de eenheidsstaat koste wat kost bijeenhouden. In de Atjeese hoofdstad Banda Aceh maakte een woordvoerder van de Beweging voor een Vrij Atjeh (Gam) bekend door te zullen vechten voor de onafhankelijkheid.Mensenrechtenactivisten in deze opstandige provincie vragen al weken aandacht voor de schrijnende situatie. Tientallen mensen werden de afgelopen dagen vermoord. Complete dorpen zijn door de militairen leeggeveegd. Maar de politiek in het centrum had het te druk met de afzetting van Wahid, en het leger had daardoor de vrije hand.

De onrust in de regio's is slechts een van de vele problemen waarmee Megawati zal kampen. Daarbovenop komt de strijd in Jakarta zelf. Hervormingsgezinden vrezen dat de ruzie door zal gaan tot Megawati door de oude krachten uit het Soeharto-tijdperk uit het zadel is gewipt. Ze heeft er in die strijd in ieder geval een duidelijke vijand bij. Wahid maakte gisteren publiekelijk een einde aan 'zijn vriendschap' met Mbak (zus) Megawati.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden