Met de KLM-koop is de angst voor industriepolitiek is verdwenen

Beeld ANP XTRA

Het kopen van aandelen in Air France-KLM door de staat markeert een verandering. Privatiseren is uit, investeren in bedrijven die het ‘publiek belang’ vertegenwoordigen is in.

De persconferentie van dinsdagavond, waarop bekend werd dat Nederland aandelen koopt in Air France- KLM, leek op die van 3 oktober 2008. Toen was niet Wopke Hoekstra minister van financiën, maar Wouter Bos. Die kondigde samen met toenmalig premier Jan-Peter Balkenende en prsident Nout Wellink van De Nederlandsche Bank aan dat de staat alle aandelen van Fortis Nederland had gekocht.

Beide keren was de blik in de ogen van de ministers ernstig, de toon van de boodschap gewichtig. Bij het nieuws over KLM en ook de avond dat Fortis werd gekocht ging het over ‘de belangen van Nederland’. Destijds moest het financiële stelsel overeind worden gehouden en deze week was het redden van KLM en Schiphol met zijn verbindingen naar alle uithoeken van de wereld cruciaal.

De staatsdeelnemingen van Nederland. Beeld Studio Trouw

Er is een belangrijk verschil tussen de investering in Fortis en KLM. De reddingsoperatie van de banken was een noodgreep. Zodra deze bedrijven weer op eigen benen konden staan, zouden de aandelen weer van de hand worden gedaan. En dat is voor een groot deel ook al gebeurd.

Een noodverband voor KLM is niet nodig; het bedrijf staat niet op omvallen. Dit keer worden er aandelen gekocht vanuit strategisch perspectief. Het kabinet probeert macht te verwerven, om te vermijden dat de directe lijndiensten van Amsterdam met andere continenten in gevaar komen en Nederland als vestigingsland aantrekkingskracht verliest.

Met de investering in KLM lijkt de angst voor het bedrijven van industriepolitiek verdwenen. Sinds het RSV-trauma in de jaren tachtig was de Nederlandse politiek bevreesd voor overheidinvesteringen in commerciële bedrijven. De overheid stopte miljarden in scheepsbouwconcern Rijn Schelde Verolme, maar toch ging dat aan mismanagement ten onder. Laat het bedrijfsleven de eigen boontjes doppen, zodat de belastingbetaler geen risico loopt, verkondigden politici de afgelopen 35 jaar in koor.

In plaats van investeren was privatiseren de laatste decennia de trend. Als het aan Gerrit Zalm had gelegen was zelfs de luchthaven Schiphol in 2006 verkocht aan particuliere beleggers. Weg ermee, vond de toenmalig VVD-minister van financiën; luchtvaart is geen overheidstaak. De staat had en heeft een belang van 69,8 procent in Schiphol. De andere aandeelhouder is de gemeente Amsterdam. Het plan van Zalm mislukte omdat de jonge Amsterdamse PvdA-wethouder Lodewijk Asscher dwarslag.

Tijdsgeest 

Ondanks de privatiseringsgolf (PTT, Postbank en energiebedrijven) heeft de overheid nog een reeks staatsdeelnemingen. Voorbeelden zijn Tennet, een onderneming die energie transporteert in Nederland en Duitsland, de haven van Rotterdam (de staat heeft eenderde en de rest is in handen van de gemeente Rotterdam) en de Nederlandse Spoorwegen. Bedrijven die volgens het kabinet ‘een publiek belang’ dienen.

Of een bedrijf een publiek belang dient, is afhankelijk van de tijdgeest. De post was dertig jaar geleden rijp voor de markt maar wordt door de overname van Sandd door PostNL weer een monopolist. Het kabinet gaat dat mogelijk maken via een wetswijziging. Het vorige kabinet maakte al plannen om overnames in de telecomsector te verbieden of terug te draaien omdat internet- en telefoonverbindingen van ‘vitaal belang’ zijn voor de veiligheid en de economie van een land. Niemand praat meer over de verkoop van de staatsbedrijven Schiphol of NS. Met de aankoop van aandelen in Air France KLM zet het kabinet een concrete stap. Minister Hoekstra zei daar dinsdag over: “Wij willen het publieke belang beter borgen dan tot nu toe kon.”

Nog deze kabinetsperiode staat het kabinet voor de vraag wat te doen met de genationaliseerde banken. ABN Amro wordt verkocht. Maar de mogelijkheid om de Volksbank, voorheen SNS, in handen van de staat te houden is open. Waar eerst het idee was om financiële instellingen zo snel mogelijk te verkopen, wil het kabinet nu de opties voor de Volksbank verkennen. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid schreef vorige maand dat er een bank zou moeten komen waar je alleen kunt sparen en betalen.

De keuzes voor een nieuw industriebeleid zijn nog niet helder. Waar ligt de grens tussen samenwerking (in Europa) en opkomen voor het eigen belang? Wat mag steun aan bedrijven kosten en wat levert het op? Dat zijn vragen die op tafel liggen als de Tweede Kamer binnenkort debatteert over Air France KLM.

Lees ook:

Bemoeienis met KLM kan het diplomatieke aanzien van Nederland vergroten

Ook VVD-ministers willen zich tegenwoordig actief met de markt bemoeien, zoals bij Air France-KLM. Dat leidt nu tot irritatie in Frankrijk, maar kan weleens gunstig uitpakken voor het imago van premier Rutte in Europa.

Waarom de staat stiekem een flink aandeel in Air France-KLM kocht

De staat heeft een flink aandeel in Air France-KLM gekocht. Het kabinet had er onvoldoende vertrouwen in dat Nederlandse belangen binnen de combinatie overeind blijven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden