Met de juiste rituelen kon elke oprechte gelovige de duivel verdrijven

Probeerde de paus zondag de duivel uit te drijven bij een zieke jongen? Nee, zegt het Vaticaan. Het was een normaal ziekengebed. Toch heeft de katholieke kerk een lange traditie van exorcisme.

Vooral in het evangelie van Marcus, waarschijnlijk het oudste, gaat het veel over duiveluitdrijvingen. Hij laat Jezus' eerste goede werken in Kafarnaüm ermee beginnen. Bij Maria Magdalena zou Christus maar liefst zeven demonen hebben verjaagd. Vlak voor zijn hemelvaart zei Jezus: "Degenen die tot geloof zijn gekomen, zullen herkenbaar zijn aan de volgende tekenen: in mijn naam zullen ze demonen uitdrijven, ze zullen spreken in onbekende talen, met hun handen zullen ze slangen oppakken en als ze een dodelijk gif drinken zal dat hun niet deren, en ze zullen zieken gezond maken door hun handen op te leggen."

Het exorcisme werd als eerste genoemd en meteen gescheiden van tovenarij. Slechts wie oprecht in Christus geloofde en zich liet dopen, kon duivels uitdrijven.

In Handelingen werd duidelijk gemaakt dat de demonen bedrog doorzien. De zeven zonen van de joodse hogepriester Skevas trokken rond om met een beroep op Jezus en Paulus duivels uit te drijven. "Ze zeiden: 'Ik bezweer jullie bij Jezus, die door Paulus wordt verkondigd!' Maar de boze geest gaf hun ten antwoord: 'Jezus ken ik, en Paulus ook, maar wie zijn jullie?' De man die door de boze geesten bezeten was, sprong op hen af en ging hen met zoveel geweld te lijf dat ze naakt en gewond uit het huis vluchtten."

Met het exorcisme sloot het christendom naadloos aan bij de meeste bestaande religies en volksgeloven, waarin uitdrijvers van volksgeloven ook een grote rol speelden. Volgens vroege kerkgeleerden kon bijvoorbeeld zwaaien met een kruis of uitroken werken. Het ging voorafgaand aan dopen in eerste instantie overigens niet alleen om verlossing van demonen, maar evengoed om een definitief uitbannen van heidense goden.

Ergens in de derde eeuw heeft de kerk het exorcisme tot instituut verheven. Een brief van paus Cornelius aan bisschop Fabius van Antiochië is de oudste bron die melding maakt van gewijde duivelsuitdrijvers.

Over toe te passen methodes bleef langer onduidelijkheid ontstaan. Tijdens de Reformatie hekelden protestanten de vage grens tussen geloof en bijgeloof in de katholieke kerk. Dat leidde in het midden van de zestiende eeuw tot bezinning over de betwiste punten tijdens het Concilie van Trente. De toen ingezette hervorming van de liturgie leidde in 1614 tot het Rituale Romanum van paus Paulus V. Deze uitgave maakte een einde aan een grote variëteit aan duiveluitdrijvingen. Voor exorcisme gold voortaan een voorgeschreven ritueel met een vaste volgorde van onder meer kruistekens, lezingen, litanieën, gebeden, een geloofsbelijdenis en psalmen. En het werd nu ook officieel vastgelegd: alleen aan een gewijde exorcist was dit zware werk toevertrouwd.

Onder invloed van de Verlichting en toegenomen wetenschappelijke kennis ging het geloof in het bestaan van demonen in de eeuwen daarna een minder grote rol spelen. Na het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) werd de wijding tot exorcist zelfs afgeschaft.

Wat bleef is de stelregel dat in principe iedereen die oprecht gelooft en de voorgeschreven rituelen volgt, duivels kan uitdrijven.

Het Vaticaan is daar wel extra voorwaarden aan gaan verbinden. Zo moet vaststaan dat de te redden persoon werkelijk bezeten is. Het betekent dat artsen en psychologen eerst moeten kijken of er geen sprake is van een 'normale' psychische aandoening.

Zou het Vaticaan afwillen van de exorcismepraktijken, dan rijst de vraag of het verstandig is. In verschillende delen van de wereld geloven velen nog dat mensen bezeten kunnen zijn van de duivel. In de strijd om zieltjes hebben de katholieken te maken met concurrentie van bijvoorbeeld diverse sterk opkomende evangelische kerken die veel werk maken van exorcisme.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden