Met de islam zelf is niets mis Sabri Saad El Hamus

Sabri Saad El Hamus (Caïro, 1957) is acteur en artistiek leider van De Nieuw Amsterdam. In januari 2015 gaat 'PAX Mama', een stuk over de band tussen moeders en zonen, geschreven door Arnon Grunberg, in première.

I Gij zult geen andere goden voor mijn aangezicht hebben

"In de grote Schepper die via Zijn engel Gabriël tot de profeet Mohammed heeft gesproken, kan ik allang niet meer geloven. Ik weet dat ik vanwege die afvalligheid doodgestoken of neergeschoten zou kunnen worden, maar ik beschouw mezelf niet als een vijand van mijn religie. Het is míjn religie; ik ben een moslim. Een liberale moslim weliswaar, maar toch: een moslim.

Dat ik niet geloof dat de Koran het woord van God is, doet niets af aan mijn respect en bewondering voor alles wat Mohammed bij elkaar heeft verzonnen. We wáren joden, we wáren christenen, maar de Arabieren wilden een eigen gezicht, een eigen identiteit. Mohammed was een slimme, gedreven politicus die in die behoefte heeft voorzien.

Met de islam zelf, de onderwerping, is niets mis. Ik bid regelmatig, op een matje, met mijn hoofd richting Mekka. Dat is geen folklore. Ik geloof echt in die rituelen, en in de meditatieve kracht van het gebed, maar ik ben me er tegelijkertijd van bewust dat de politieke oorsprong van ons geloof, het onderscheid tussen moslims en niet-moslims en de letterlijke interpretatie van iets wat als Gods woord wordt gezien, keer op keer tot de gruwelijkste gebeurtenissen leidt."

II Gij zult u geen gesneden beeld maken noch enige gestalte van wat boven in de hemel, noch van wat beneden op de aarde, noch van wat in de wateren onder de aarde is

"Toen ik als getuige bij het islamitisch huwelijk van mijn broer - in de El Tawheed moskee in Amsterdam - mijn handtekening had gezet, schoof imam Shershaby het formulier minachtend aan de kant en vroeg: 'Wat is dat voor een artistiek ding?' Ik zei dat ik acteur was, en dat ik de dingen graag een beetje mooier maakte. 'Acteur?' Hij spuugde het woord bijna uit. Acteurs houden zich veel te veel met de wereld bezig, ze verpesten de hoofden van onze kinderen. Ik vroeg de imam om een keer naar het theater te komen, zodat we daarna nog eens in discussie konden gaan. En dat hij nu gewoon zijn werk moest doen: het huwelijk voltrekken. Ik heb Shershaby nooit meer gezien."

III Gij zult de naam van de Here, uw God, niet ijdel gebruiken

"In 'Zoeken naar Mohammed', het eerste deel van Pax Islamica (een serie voorstellingen uit 2006, gebaseerd op de vijf zuilen van de islam, AV) zit ik naakt in bad met in mijn ene hand een glas wijn en in mijn andere hand een boek. In de voorstelling zeg ik letterlijk dat ik niet namens iemand spreek; ik ben mezelf, een wijn drinkende, Europese moslim. Niet iedere moslim is een dolgedraaide extremist, of een brave gelovige die zich aan alle voorschriften houdt, nee, dit is óók een mogelijkheid. Het wonderlijke is dat de vijandigheid zelden van binnenuit komt; het is vooral de buitenwereld die zich tegen mij keert. Je hoeft maar een baard te dragen of je bent al verdacht. Ik probeer me voor te stellen hoe ik, in deze tijd, met die gruweldaden van de Islamitische Staat, als niet-moslim zou reageren en ja, dan begrijp ik ook wel waarom mensen angstig zijn. Daarom is het zo belangrijk om in gesprek te blijven, om uit te leggen dat wij gewone mensen zijn, met dezelfde verlangens en dezelfde angsten als iedereen."

IV Gedenk de sabbatdag, dat gij die heiligt, zes dagen zult gij arbeiden en al uw werk doen; maar de zevende dag is de sabbat van de Here uw God, dan zult gij geen werk doen

"Voor de aanvang van iedere voorstelling ga ik ergens liggen, doe mijn ogen dicht en schakel mezelf even uit. Ik ben net zoals mijn moeder: een pan vol borrelende ideeën die af en toe dreigt over te koken. Al begin ik, naarmate ik ouder word, ook steeds meer op mijn vader te lijken. Terwijl mijn moeder nadrukkelijk aanwezig was, zat mijn vader er altijd, een beetje in zichzelf gekeerd, bij te kijken. Als kind vond ik dat weleens raar. Nu begrijp ik het beter. Die stilte - alles laten gebeuren - dat heeft wel wat."

V Eer uw vader en uw moeder

"Mijn vader stond niet op om mij gedag te zeggen. Ik vond het heel erg, maar ik wist: straks, als ik in de taxi stap, zal hij stiekem bij het raam staan... Ik heb het nooit gecheckt, maar ik weet zeker dat hij daar stond.

Ik was negentien. Ik kon niet in Egypte blijven. Toen ik vijftien, zestien was, begon ik te merken dat ik nooit kon zijn, of kon denken wat ik wilde. Als je anders was, werd je uitgelachen. Als je, zoals ik, begon te twijfelen aan het bestaan van God, was je verdacht. Ik begon andere mensen op te zoeken, mensen die weleens alcohol dronken, mensen aan 'de andere kant'... Een Egyptische schrijver had Parijs ooit de hoofdstad van de hel genoemd. Dáár wilde ik naartoe. Ik zou, zoals een collega ooit zei, uiteindelijk in een dorpje van de hel terechtkomen, maar toch: alles was beter dan in Egypte blijven.

Mijn vader voelde zich in de steek gelaten. Ik was zijn oudste zoon. Hij was politieagent en hoopte dat ik, als hij klaar was met werken, wat dingen van hem zou kunnen overnemen. Ik heb me nog wel aangemeld bij de politieacademie, maar toen ik dreigde te worden aangenomen heb ik de knoop doorgehakt.

Tegen mijn moeder zei ik dat ik na drie maanden zou terugkomen, maar al op mijn eerste dag in Amsterdam wist ik het: hier wil ik niet meer weg. Het was vooral de vrijheid die mij zo aansprak. Hier kon ik langs de zelfkant scheren en er uiteindelijk zélf voor kiezen om niet over de rand te gaan.

Ik leerde een meisje kennen en ik ging naar de toneelschool in Arnhem. Ik stuurde het geld van het retourticket terug naar huis. Met mijn moeder wisselde ik cassettebandjes uit. Telefoneren was te duur. Mijn vader sprak nooit iets in, terwijl ik hem wel, op de achtergrond, aan zijn waterpijp hoorde lurken. Ja, af en toe zei hij iets. 'Hoe gaat het? Hier gaat alles goed.'

Na tien jaar zag ik mijn familie terug. Ik was getrouwd en had een zoontje. Ik zie ons nog achterin de taxi zitten, van het vliegveld naar hun huis. Mijn vader zei niet veel, maar ik zag wel een traan over zijn wang rollen. Ik weet dat hij blij was om mij te zien, ik weet dat hij mij heel erg had gemist, maar hij heeft zich er nooit zo over uitgesproken.

Pas toen ik voor een tweede keer terugging, is er iets veranderd. Dat kwam ook doordat ik het iets meer voor hem op ging nemen en het contact met mijn moeder op een iets lager pitje had gezet. Zij was erg overheersend, mijn vader steeds de baas. 'Laat die man ook een keer uitpraten!', zei ik. Dat vond hij prachtig. We zijn toen ook samen naar zijn geboortedorp gegaan. Mijn vrouw, ex-vrouw inmiddels, zei dat het net een scène uit 'The Godfather' was: 'Je leek precies op Michael Corleone die door zijn vader, de Don, aan iedereen werd voorgesteld.' Ik merkte ineens hoe trots hij op me was. Het heeft niet zo lang geduurd. Twee jaar. Twee vakanties.

Toen ik hem de laatste keer had gezien, was hij al een beetje ziek. Daarom vroeg ik aan een vriendin van de familie, die net in Egypte was geweest, hoe het met hem ging. 'Goed hoor', zei ze, 'hij heeft in het ziekenhuis gelegen, maar het gaat nu beter met hem.' Ik vond het een raar verhaal, en belde haar dat ik langs zou komen. 'Er is iets', zei ik. Uiteindelijk kon ze haar leugen niet langer volhouden. 'Ja, vader is al achttien dagen dood... maar ik mocht het je niet vertellen.' Ik was woedend op mijn moeder. Ik belde haar op en ze bleef maar herhalen dat mijn vader een mooie begrafenis had gehad, en dat ik hem toch niet meer uit zijn graf kon halen. Ze zou het mij later, na een maand of drie, als ik toch naar Egypte kwam, wel hebben verteld. Ze zei dat ze wist dat ik had willen komen, en dat het niet mogelijk zou zijn geweest; dat ze mij dit leed had willen besparen...

Ik heb tegen mijn broer, die in het huis van mijn moeder in Caïro woont, gezegd: 'Zodra ze maar een beetje verkouden wordt, moet je mij bellen!' Ik wil het niet nog een keer meemaken, maar goed, ik weet ook wel dat de kans dat ik op tijd daar zal zijn vrij klein is. Mijn leven stopt, als zij sterft... Misschien is het mijn verdiende loon. Mijn moeder heeft altijd gezegd: 'De dag waarop je zei dat je voorlopig niet terug zou komen, ben ik ziek geworden'."

VI Gij zult niet doodslaan

"Zodra er wordt geschoten ben ik weg. Ik vecht niet terug. Als ik de keuze heb, kies ik voor de dialoog. Maar goed, ook al ben ik een soort Gandhi, ik kreeg het wel benauwd van de milde manier waarop Nederland reageerde bij het neerhalen van MH17. Waarom werd er niet onmiddellijk een straaljager naar Oekraïne gestuurd? Waarom werd het terrein niet afgezet en gezegd: dit gebied, waar zoveel landgenoten zijn omgekomen, is nu tijdelijk een stukje Nederlands grondgebied en we gaan pas weg als alles is uitgezocht? De paspoorten, het speelgoed, de sierraden: iedereen blijft met z'n tengels overal vanaf. Begrijp me niet verkeerd hoor: de manier waarop de slachtoffers zijn teruggehaald was aangrijpend - de sereniteit, de saamhorigheid, hoe mooi ons land is van bovenaf gezien; het was, wrang genoeg, de allermooiste televisieuitzending van het jaar - maar toch, dat gesol met die lijken op de rampplek, dat had niet mogen gebeuren. Het was een aantasting van de eer van het volk."

VII Gij zult niet echtbreken

"Dit klinkt belachelijk, ik weet het, maar ik denk wel eens dat ik mij zó heb aangepast aan de westerse manier van leven dat ik het gewoon vond om drie keer te trouwen. In Egypte trouw je om te trouwen. Scheiden, dat doe je niet. De individuele vrijheid hier in het Westen zorgt er ook voor dat je uiteindelijk voor jezelf kiest, en niet voor het belang van vrouw en kinderen. Ik ben wel steeds met de 'Egyptische gedachte' getrouwd - om voor altijd bij elkaar te blijven - maar het is gewoon twee keer niet gelukt.

Met mijn eerste vrouw was ik vijf jaar samen, met mijn tweede vrouw kreeg ik drie kinderen. Ik heb steeds gedacht dat ik de liefde wel de baas kon zijn; een keer verliefd worden moest kunnen. Toen ik mijn derde vrouw leerde kennen kwam ik pas echt in de problemen. Het was alsof de liefde mij op z'n kop hield en zei: zo, dus je denkt dat je van mij kan winnen hè? Een jaar lang heeft die strijd geduurd: ziek van verliefdheid, ziek van schuldgevoelens. Uiteindelijk koos ik toch voor haar... Ik wil je iets bekennen. Ik heb altijd beweerd dat ik háár heb laten kiezen, maar dat is laf. Ik had niet moeten zeggen dat zij niet zonder mij kon leven, ik had achter mijn eigen keuze moeten staan want dat was het: ik heb het zelf zo gewild. Bibi en ik zijn nu dertien jaar samen. We hebben een dochter van negen en we zijn in 2010 getrouwd. Mijn moeder zegt: 'Dit was het. Nu niet nóg een keer gaan scheiden.' En dat ben ik ook niet van plan."

VIII Gij zult niet stelen

"Salman Rushdie heeft ooit gezegd dat er een zee is van verhalen. Daar vissen we met z'n allen uit. Ik denk dat die metafoor voor de meeste kunstenaars opgaat. Wie het eerst ophaalt, krijgt de kans om er met zijn geluid, zijn fysiek, iets eigens van maken. Ik steel dus niet. Ik vis."

IX Gij zult geen valse getuigenissen spreken tegen uw naaste

"De letterlijke vertaling van het Egyptische woord voor acteur is vertegenwoordiger. Het liefst vertegenwoordig ik iemand die zo ver mogelijk van mij afstaat. Als ik waarachtig wil overkomen, moet ik zo goed mogelijk liegen. Ja, daar ben ik inmiddels redelijk bedreven in geraakt. Misschien houd ik je al uren voor de gek. Het is niet zo, maar het kan. Ik kan het."

X Gij zult niet begeren uws naasten huis; gij zult niet begeren uws naasten vrouw, noch zijn dienstknecht, noch zijn dienstmaagd, noch zijn rund, noch zijn ezel, noch iets dat van uw naaste is

"Soms ben ik, net zoals veel van mijn collega's, jaloers op een acteur die een matige prestatie levert en tóch succesvol is. Bij mij komt er nog iets anders bij kijken: ik kom van ver, heel ver. Als acteur bouw je een imperium met taal. Toen ik hier kwam, in 1978, sprak ik geen woord Nederlands. Ik moest mezelf bewijzen, ik heb de lat nóg hoger gelegd. In het begin heb ik behoorlijk wat moeten incasseren. Ik vergeet nooit meer dat een toneelrecensent schreef: 'Mooie rol van El Hamus, alleen jammer dat we hem nauwelijks kunnen verstaan.' Dat nooit meer, dacht ik.

Ik heb veel bereikt, daar ben ik trots op, maar ik heb mezelf ook wel eens afgevraagd hoe mijn leven was verlopen als ik niet uit Egypte was vertrokken. Een acteur verdient daar veel meer, de bekendheid is - door die enorme afzetmarkt in alle Arabische landen - veel groter. Rijker en beroemder.

Daar staat tegenover dat ik op het immateriële vlak, met een nieuw bestaan, ongelooflijk veel gewonnen heb... Goed, soms twijfel ik heel even, maar als ik één seconde aan mijn kinderen denk, weet ik weer precies waar dit allemaal goed voor is geweest."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden