Met de dominee uit wandelen

Je hebt wandelende takken en wandelende boekenkasten. Maar in de 19de eeuw was er ook een wandelende dominee: Jacobus Craandijk, doopsgezind herder en leraar, vooral bekend als leidsman van zichzelf en van wandelmaatje Pieter Schipperus.

Hij was zeer geliefd bij de doperse zielen, zowel op de preekstoel als in de parochie. Daar zal hij genoeg werk aan gehad hebben, ook al hoefde een leerling van Menno Simonsz toen geen driemaal per zondag de kansel te beklimmen. Maar het waren niet de minste gemeenten die hij diende. Met name Rotterdam (22 jaar) en Haarlem (16 jaar) hebben hem lang in hun midden gehad. Bovendien had de man een gezin en was hij ook nog behoorlijk actief in de zending. Maar zijn grootste missie - voorzover wij weten - was toch wandelingen door Nederland maken en erover schrijven.

Dat moest meestal 's zomers gebeuren, als het kerkenwerk stil lag. Craandijk (1834-1912) trok dan het land door om, zoals hij het omschreef, 'een monument voor verdwijnend Nederland' op te richten. Dat deed hij in een reeks van acht boeken 'Wandelingen door Nederland'. Want Craandijk was ervan overtuigd dat de veranderingen in Nederland steeds sneller gingen en wilde alles vastleggen voordat het verdwenen zou zijn: volksgebruiken, leefgewoonten, maar bovenal het landschap. Daar had hij oog en hart voor.

Hij was een romanticus, de dominee. Hij kon genieten van een relatief onbekend gebied als Twente, waar hij, de geboren Amsterdammer en getogen Hagenees, een paar jaar in Borne diende en dat bij 'Hollanders' vooroordelen opriep. Hij diepte allerlei wetenswaardigheden op over geschiedenis en architectuur en schreef er soms proza, gedichten of zelfs een religieuze verhandeling bij. Vaak vroeg hij zich daarna verontschuldigend af of hij 'hier en daar wellicht niet te diep in bijzonderheden was afgedaald'. Als dat gebeurd was, had dat wel een doel. Dat was de geschiedenis van het gebied ontsluiten en anderen opmerkzaam maken op de 'eigenaardige schoonheid' van het landschap.

Craandijk was vooral geboeid door gebieden met reliëf en afwisseling, zoals de heuvels van Gelderland, Utrecht en Limburg, en door de kust. Natuurlijk zijn z'n verhalen gedateerd en is het terrein waarin hij liep vaak ingrijpend veranderd. Maar soms zijn de voetsporen van Craandijk nog steeds goed te volgen. Van de wandeling die hij omstreeks 1873 met de Rotterdamse tekenaar Schipperus van Wageningen naar Doorwerth maakte, is bijvoorbeeld verrassend veel terug te vinden in het landschap. Alsof er een eeuw niks gebeurd is op en rond De Berg. Er zijn zelfs gebieden waar de hand van de mens in het terrein minder zichtbaar of hoorbaar is geworden. Zo is het gestamp van de papiermolens in de beekdalen bij Renkum en Heelsum al lang verstomd. Er is een snelweg gekomen, maar die maakt minder geluid dan de molens van Craandijk.

De dominee bereikte Wageningen vanuit Ede met de omnibus; dat kan dus nog steeds. En ín Wageningen zag hij allerlei 'fraaije buitenverblijven' langs de deftige straatweg naar Arnhem, een 'eikenlaan die haar lommer over den weg verspreidt'. Ook d t is er nog, al zijn er intussen veel villa's bijgekomen. Overal zie je, zoals Craandijk schrijft, 'jongelingen van goeden aanleg, met ijver en studielust' rondcrossen - het lijkt hier soms wel een fietsenstalling. De voorspelling dat de Rijkslandbouwschool 'ontegenzeggelijk van groote betekenis is voor den stoffelijken bloei van Wageningen' is uitgekomen.

Craandijk passeerde 'logement' De Wereld, nietsvermoedend van de historische gebeurtenis die hier in 1945 zou plaatsvinden: de capitulatie van de Duitse bezetters. De tabaksteelt, waar destijds vele schoorstenen van rookten, heeft het veld geruimd. Het voormalige landgoed Belmonte is nu botanische tuin, hotel De Wageningse Berg nu conferentieoord. Maar als je op de rand van de berg staat, beleef je hetzelfde gevoel als Craandijk: 'een tamelijk diep ingesneden ravijn' en 'een heerlijk uitzicht over den Rijn en de Betuwe'. Jammer alleen dat het er helemaal volgeplempt is met bomen. De dominee had een vrije horizon, wij moeten echt zoeken naar een doorkijkje.

Craandijk steekt de loftrompet over Oranje Nassau's Oord, toen een landhuis dat in 1881 door koning Willem III is aangekocht en omgedoopt, door zijn weduwe Emma weggegeven als sanatorium en nu een verpleeghuis voor vermogenden - uit Renkum bijvoorbeeld, aan de overkant van het beekdal. In Craandijks tijd tweedelig, maar inmiddels aan elkaar geklonken door 'welvarende burgerwoningen'. Ook Heelsum is op die manier aan Renkum vastgeplakt. Aan de rivierkant vergaat horen maar vooral zien je door een autoweg en een uit z'n verband gegroeid bedrijfsterrein.

Het wordt pas weer mooi in het brede dal van de Heelsumse Beek, waar het vroeger wemelde van de watermolens en een paar steenfabrieken. Nu maakt het deel uit van natuurgebied de Doorwerthsche Waarden. Craandijks 'verrukkelijk uitzicht' over de rivier is weggepoetst door de brug voor de A50, maar zodra we die barrière hebben geslecht genieten we in het spoor van de predikant. Over kasteel Doorwerth kunnen we bijna net zo lyrisch zijn als hij, al kwam hij vast niet op maandag voor een gesloten cafédeur. Op die dag zitten ook de drie musea potdicht, alsof er op maandag geen toerisme bestaat. Wij nemen genoegen met de robinia pseudoacacia, de oudste valse acacia van West-Europa en met een zitbankje buiten de slotgracht.

Na het kasteel kunnen we het keiharde asfalt aanhouden naar Heveadorp, maar een beetje struinen over de flanken van de stuwwal is wel zo leuk. Je kunt er verdwalen, maar wat kan dat schelen? Zolang je maar naar boven blijft lopen, kom je altijd uit op de Duno en de Hunenschans, 'de meest bekende bedevaartsplaatsen in Arnhems omstreken' voor Craandijk. De ene is een middeleeuwse ringwalburcht, een belvedère van een verwoest hotel, het andere een steunpunt van de graven van Hameland. Ze bieden allebei een magnifiek uitzicht, we zijn het weer helemaal met de dominee eens.

Er is dan ook nog maar één advies: afdalen naar Heveadorp (dat Craandijk niet kende, omdat het pas in 1915 is gesticht voor het werkvolk van de rubberfabriek Hevea), een café zoeken en wachten tot de bus langskomt. Ga vooral niet lopen naar Doorwerth, daar is geen lol aan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden