Met de Bijbel op de bühne

Een handvol voorstellingen met een religieus thema reist langs Nederlandse theaters. Is God terug in de schouwburg?

Hij noemt de zondvloed een 'lekker buitje' en de vlucht van Maria en Jozef van Egypte de 'ezeltjesexpres'. Theatermaker Kees Posthumus (1958) maakt voorstellingen over Bijbelse personages en thema's. "Ik wil laten zien dat de Bijbelverhalen gaan over mensen en hoe zij leven. De profeten waren ooit ook kinderen, die geboren zijn met bloed en pijn." Op dit moment speelt Posthumus het verhaal van de apostel Paulus. Het is, sinds hij in 2002 als verhalenverteller begon, de eerste voorstelling die hij niet alleen in kerken maar ook in het theater speelt. Volgens Posthumus is 'Paulus' ook interessant voor mensen die niet geloven. "Paulus is de uitvinder van het universalisme, het idee dat er bepaalde waarden zijn die voor iedereen gelden. Vrijheid was een centraal thema in zijn leven."

De relatie tussen het theater en de kerk is van oudsher moeizaam. Het wederzijdse wantrouwen tussen theatermakers en de kerk bereikte in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw een hoogtepunt. In het cabaret braken nieuwe tijden aan, waarin de toon scherper werd. Vooral linkse cabaretiers namen de kerk op de korrel, zoals Fons Jansen met zijn programma 'De Lachende Kerk' (1962) of Robert Long met het satirische lied 'Jezus Redt' (1974) waarin hij zingt over 'vrome kloten die ouwe kool komen stoven'.

"Predikanten boden eeuwenlang veel weerstand tegen wat er in de schouwburg gebeurde", vertelt Rob van der Zalm, hoogleraar theaterwetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam. "Als er oorlog uitbrak, werden alle theaters direct gesloten. Oorlog werd gezien als een straf van God, onder meer door de verderfelijke praktijken in het theater."

Ook toneelcriticus Max Smith spreekt in het handboek 'De Bijbel Cultureel' (2009) van een 'moeizame relatie' tussen het theater en de Schrift. Maar het valt Smith op dat de jongste generatie theatermakers in Nederland en Vlaanderen de Bijbel opnieuw oppakt als bron van inspiratie. Niet vanuit bekeringsdrang, maar uit cultureel-historisch perspectief. Smiths ziet bovendien 'een zoektocht naar nieuwe zingeving'.

Regisseur Peter te Nuyl (1955) heeft die verschuiving voor zijn ogen zien gebeuren. Ondanks een niet-religieuze opvoeding was hij al jong geïnteresseerd in de Bijbel, waarmee hij in zijn artistieke omgeving een volstrekte uitzondering was. "Als student op de theaterschool kon je dat niet hardop zeggen, tenzij je de Bijbel wilde ironiseren of kapotmaken. De kerken liepen leeg. Mensen zagen de Bijbel als eigendom van het christendom, het was aan alle kanten besmet."

Te Nuyl werkt al enkele jaren aan 'de Bijbeltapes': een serie cd's met de gehele Bijbel als 'audiotheater' gespeeld door Nederlandse acteurs. Eerder bewerkte hij al een reeks Bommelverhalen van Marten Toonder tot hoorspel. De regisseur merkt op dat er onder theatermakers de afgelopen tien jaar een omslag is ontstaan in het denken over de Bijbel. Volgens hem speelt daarin niet alleen de secularisatie een rol, maar ook de aanslagen op 11 september 2001. "Er is toen een verschuiving ontstaan van een politiek wij-zij denken naar een religieus wij-zij denken. Eerst had je de Koude Oorlog, het communisme tegenover het kapitalisme. Nu is het de islam die tegenover de joods-christelijke traditie staat. Daardoor zijn mensen zich weer gaan verdiepen in de bron van hun eigen cultuur."

"Toneel gaat vrijwel altijd over existentiële vragen of twijfel", zegt hoogleraar Rob van der Zalm. "In de jaren vijftig had je het beroemde stuk 'Wachten op Godot', waarin twee mensen eindeloos wachten op iemand die niet komt. Veel mensen vergeleken dat afwezige personage met God. Het was net na de Tweede Wereldoorlog en mensen hadden het moeilijk met het geloof. Maar je bent als toeschouwer natuurlijk niet verplicht om er die betekenis aan toe te kennen."

Toch hebben theatermakers die zich verdiepen in de Bijbel het niet altijd makkelijk. Het project van Te Nuyl ligt sinds vorig jaar stil. Dat zijn uitgeverij Chevigny het project aan hem teruggaf wegens gebrek aan commercieel perspectief, wijt hij aan de marketing. Die is volgens hem verkeerd aangepakt omdat er te veel ingezet zou zijn op christenen, terwijl Te Nuyl juist een breder publiek wil aanspreken. "Door de oude teksten als een verhaal te benaderen, galmt de tekst niet meer. Het wordt mensentaal."

Te Nuyl is niet de enige met een culturele benadering van de bijbelse verhalen. Het is ook de aanpak van theatermaakster Marjolijn van Heemstra (1981). Samen met Sadettin Kirmiziyüz werkt ze aan de nieuwe voorstelling 'Jeremia' die volgende maand in première gaat. "Sadettin wilde iets maken over blogs en de mensen die daar alsmaar lopen te klagen. Toen we verder gingen denken kwamen we uit bij de huilende profeet Jeremia, de oerklager van onze geschiedenis. De voorstelling begint en eindigt met het stenigen van Jeremia in de woestijn. We willen laten zien hoe makkelijk mensen elkaars ideeën overnemen. Dat is van alle tijden."

Ook theatermaker en oud-predikant Kees van der Zwaard (1962) maakte een voorstelling over een historische figuur die volgens hem een actuele boodschap heeft: Maarten Luther. "Luther stond in zijn tijd op tegen de graaicultuur. Zulke voorbeelden hebben we ook nu nodig."

Toch merkt Van der Zwaard dat theaters terughoudend zijn met het programmeren van 'religieuze' stukken. Hij speelt de voorstelling 'Hier sta ik' daarom alleen in kerken. "De reactie van theaters is vaak: Luther, dat is 'kerk' dus dat doen we niet. Theaters programmeren veilig, zodat ze zeker weten dat er veel publiek komt. Met name met de christelijke godsdienst wordt heel gemakzuchtig omgegaan. Het wordt snel weggezet als een kwestie van normen en waarden: je mag dit niet en dat niet."

Rob van der Zalm begrijpt die terughoudendheid wel. "Het publiek wil in de eerste plaats een feestelijke avond uit." Bovendien vindt de hoogleraar de Bijbelverhalen dramatisch niet deugen. "In de Bijbel ligt de oplossing van een probleem altijd in absoluut vertrouwen. Neem de Bijbelse tragedie 'Jefta' van Vondel. Hij offert zijn dochter aan God en daarmee is het klaar. Waarom zou je een verhaal zo eendimensionaal maken?"

Kees Posthumus begrijpt deze overtuiging niet. Hij is zelf wel gelovig, maar benadrukt dat zijn voorstellingen niet bedoeld zijn om te bekeren. "Ik wil de Bijbel dichter bij mensen brengen en naar het hier en nu vertalen. Het geloof is een inspiratiebron, daar kun je iets uithalen voor jezelf."

Nu in de theaters
Diverse 'religieuze' voorstellingen zijn nu in Nederlandse theaters te zien. Bijvoorbeeld:

Theatergroep Aluin: 'Ken je klassiekers'. Tournee t/m mei 2014. www.aluin.nl

Marjolijn van Heemstra en Sadettin Kirmiziyüz: 'Hollandse luchten 1: Jeremia'. Tournee februari t/m april 2014. www.marjolijnvanheemstra.nl

Kees Posthumus: 'Paulus'. Tournee t/m december 2014. www.keesposthumus.nl

Helmert Woudenberg: 'God Vergeeft'. Tournee t/m februari 2014. www.helmertwoudenberg.nl

Kees van der Zwaard: 'Hier sta ik'. Tournee t/m november 2014. www.keesvanderzwaard.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden