Reportage

Met de avond sluipt ook de wanhoop vluchtelingenkamp Moria binnen

Iraakse vluchtelingen knippen het haar van andere vluchtelingen. Beeld EPA

Niet eerder sinds de deal met Turkije in maart 2016 zaten er zoveel vluchtelingen in kamp Moria op het Griekse eiland Lesbos. Als een van de weinige journalisten kwam Trouw-correspondent Thijs Kettenis binnen in het kamp, waar de ontlasting door de straten stroomt.

De meute voor het hek wijkt. De metalen poort zwiept open en drie mannen hollen naar binnen, een bewegingsloos lichaam onder hun arm. "Dit ziet er uit als een paniekaanval", zegt Linde Mollers (29), arts van de Nederlandse Stichting Bootvluchteling in vluchtelingenkamp Moria op het Griekse eiland Lesbos.

De mannen leggen de jongen op een stapel pallets onder een afdak van zeil. Een man met een gebroken of gekneusde arm en een vrouw met een hoofdwond in de wachtruimte zien hoe Mollers en een collega op de jongen afsnellen. Ze meten bloeddruk en glucosespiegel. Het is een 15-jarige Syriër, vertaalt een inwoner van het kamp die als tolk voor de stichting werkt de woorden van de moeder van de jongen. Ze zitten sinds een maand in Moria. De moeder houdt de voeten van haar zoon vast en kijkt angstig.

Op de achtergrond klinkt het constante gejoel en geschreeuw van kinderen en tieners buiten het hek van het medische postje. "Je bent bij de dokter", zegt Mollers terwijl ze zijn handen vasthoudt. "Je bent veilig. Adem rustig in en uit. Kun je je ogen opendoen? Knijp eens in mijn handen?"

Buiten in het grind

De jongen stond in zee toen hij plotseling verstijfde, vertelt zijn moeder. Een Griek heeft hen in zijn auto naar het kamp gebracht. Langzaam komt de jongen bij. Hij klaagt over pijn in zijn borst en buik, kreunt en bonkt met zijn vuist tegen de keet waarin twee artsen hun werk doen. Een derde arts doet haar werk buiten in het grind, achter een kamerscherm.

Linde Mollers. Beeld Kenny Karpov

Even later strompelt de Syriër, nog steeds ondersteund, de cabine in om met behulp van een dokter verder op krachten te komen. "Van dit soort paniekaanvallen zien we er vier à vijf per dag. Vooral als de avond valt, zoals nu", zegt Mollers terwijl ze de stethoscoop weglegt. De moeder van deze patiënt bleef nog relatief kalm. "Omstanders weten niet wat ze overkomt en denken vaak dat de patiënt doodgaat. Hijzelf trouwens ook."

Meestal gaat het om mensen die pas kort geleden in Moria zijn aangekomen. Ze hebben vaak trauma's uit hun land van herkomst. Ook op de vlucht hebben velen afschuwelijke dingen meegemaakt, van uitbuiting en mishandeling tot verkrachting.

De erbarmelijke situatie in Moria zorgt voor zoveel stress dat hulporganisaties steeds meer psychische problemen zien. De artsen geven uitleg over paniekaanvallen en hoe daarmee om te gaan, en verwijzen naar het ontstressingsprogramma dat Stichting Bootvluchteling aanbiedt.

Uitpuilen

In de gesprekken met doktoren vallen termen als mensonterend, beschamend en gevaarlijk. Een rondje door het kamp maakt duidelijk waarom de omstandigheden zo beneden de maat zijn. De hulporganisaties slaan de afgelopen dagen stuk voor stuk alarm.

Moria puilt al langer uit, maar dit hebben ook zij niet eerder gezien. De officiële capaciteit is drieduizend, maar er zitten nu rond de negenduizend mensen, een record. Het totale aantal vluchtelingen op de Griekse eilanden, waaronder ook Samos en Chios, passeerde afgelopen week de twintigduizend. Ook dat is een record sinds de EU en Turkije in maart 2016 een akkoord sloten dat de vluchtelingenstroom indamde. Voor degenen die nu in Moria aankomen - enkele tientallen tot meer dan honderd per dag - is simpelweg geen plaats, nog niet eens een tentje.

Hele families liggen aan de hoofdweg binnen het kamp op stukken karton, of als ze geluk hebben op een deken. Tussen de overvolle en lekkende vuilcontainers. Degenen die wel een officieel plekje hebben, hebben het niet veel beter. Elke vierkante centimeter in de containers is bezet. Ertussen staan tentjes, waarboven weer zeil is gespannen om ook daar nog slaapplaatsen te maken.

Gevechten

Moria is tegen een heuvel opgebouwd. Een stukje bergopwaarts klinkt geschreeuw. Honderden vluchtelingen staan tussen hekken, waarboven een provisorisch dak is gespannen, in de rij voor het enige voedselloket. Van buitenaf ziet het eruit als een krioelende massa in een kooi. Jonge mannen dringen en klimmen over stangen en over elkaar heen. De wachttijd kan oplopen tot vier uur. Kleuters in de rij staren wezenloos voor zich uit. "Sommige mensen zetten kinderen in de rij", legt Mollers uit. "Dan verloopt het wachten rustiger." Er breken immers geregeld gevechten uit tussen het benauwende hekwerk.

De wachttijd voor het voedselloket kan oplopen tot vier uur. Beeld Getty Images

Weer helemaal beneden is te zien hoe het sanitair en de riolering de belasting niet aan kunnen. Langs de buitenmuur en voor de hoofdingang loopt een open riool. En zelfs dat stroomt nu over, zodat het afvalwater de toegangsweg oploopt. Wie het kamp ingaat, moet door een rivier van ontlasting lopen. De stank bij de ingang is niet te harden. Niet zo vreemd dat de meeste medische problemen die Mollers en haar collega's tegenkomen diarree en overgeven zijn.

Ook infecties aan de luchtwegen komen vaak voor. "Iedereen zit zo dicht op elkaar en de omstandigheden zijn zo slecht dat ze elkaar om de haverklap infecteren. En echt beter worden lukt ook niet, opgepropt in een tent", zegt Mollers.

Verder zijn er de verwondingen door huis-, tuin- en keukenongelukken als vallen of uitglijden. Er komen mensen met snij- en steekwonden, soms na vechtpartijen. En er zijn slachtoffers van seksueel geweld.

Neusspray

Voor het hek van de medische post staan nu zo'n dertig mensen te wachten. Een verpleegster doet een eerste snelle check. Ze kijkt met een lampje in het oor van een lange man die klaagt over oor- en keelpijn. "Mag ik de spray?" roept ze naar binnen. Mollers gaat hem halen. "Meneer, ik weet dat uw oor pijn doet, maar u heeft waarschijnlijk een verkoudheid. U krijgt wat neusspray ter verlichting. Daar hoeft geen dokter naar te kijken."

En zo gebeurt dat met wel meer patiënten vanavond. De artsen kunnen tijdens hun avonddienst alleen de zeventig tot tachtig ernstigste gevallen zien. Hoe later op de avond, des te meer spoedgevallen daar tussen zitten. In het donker is de sfeer in Moria grimmiger en spelen angst en paniek vaker op.

Samen met enkele andere vrijwilligersorganisaties vult Stichting Bootvluchteling het gat dat de Griekse overheid laat vallen in de medische zorg in Moria. De staat heeft slechts één behandelend arts ter beschikking gesteld, die zich vooral bezighoudt met chronisch zieken. Ook vandaag krioelt het voor zijn kantoortje van de mensen. De wachttijd bedraagt meerdere uren. Verder heeft Artsen zonder Grenzen een mobiele kliniek vlak buiten de poorten van Moria. Die behandelt vooral kinderen. Wie daar aan de beurt wil komen, moet zich 's ochtends om negen uur melden en krijgt een nummertje. Ook daar staan de hele dag lange rijen.

Geen reactie

De organisaties verwijzen door naar elkaar en bellen voor zwaardere gevallen de ambulance van het ziekenhuisje van Mytilini, de hoofdstad van Lesbos, op twintig minuten rijden van Moria. Dat gebeurt ook bij bevallingen. Maken moeder en kind het goed, dan worden ze na twee dagen weer naar hun tent gebracht.

Mollers loopt naar een aanpalende wachtruimte waarin twee mannen uit Kameroen en Nigeria op hun buik op een houten bankje liggen. Ze kijken zielloos uit hun ogen en maken geen contact. Een paar meter verderop ligt een andere man uit Kameroen opgerold op het grind tegen het hek. "Hallo, ik ben een dokter", zegt Mollers als ze binnenkomt. Geen reactie.

Een van de mannen laat kiezels door zijn hand glijden. "Deze mensen zijn psychotisch", zegt Mollers. "Vaak kampen ze met herbelevingen van hun trauma's. Sommigen hebben geen idee dat ze in Griekenland zijn, of waar dan ook. Ze gaan ineens onder de tafel zitten om zich te beschermen en schreeuwen om hulp." 

Drieduizend plaatsen zijn er officieel, maar er zitten nu ongeveer negenduizend vluchtelingen. Dat is een record. Beeld AP

Dat gebeurt ook 's nachts. Niet zelden worden ze hun tent of cabine uitgegooid door angstige en geïrriteerde medebewoners. De opgerolde man staat op, trekt zich op aan het hek. Hij begint wartaal uit te slaan. Na een consult verwijst Mollers de drie mannen door naar Artsen zonder Grenzen, dat een kliniekje heeft voor psychologische bijstand. De wachttijd daarvoor bedraagt een week of twee. In de tussentijd krijgen ze antipsychotica en slaapmiddelen. "In ieder geval een van de mannen is suïcidaal. Hij zei net dat hij geen zin meer heeft om te leven."

Uitzichtloosheid

Sommigen proberen daadwerkelijk de hand aan zichzelf te slaan. Artsen zonder Grenzen meldt dat het in zijn mobiele kliniek wekelijks enkele gevallen ziet van minderjarigen die hun polsen hebben doorgesneden. Als reden geven ze de totale uitzichtloosheid. Sommigen zitten al meer dan twee jaar in Moria, zonder dat ze weten hoe lang ze nog moeten blijven. Wie nu aankomt, krijgt zijn eerste gesprek met de Griekse asieldienst in november 2019. Tot die tijd moeten ze zien te overleven in het vluchtelingenkamp. 

De drie mannen gaan terug het kamp in, begeleid door twee landgenoten die zich over hen ontfermd hebben. "Ze zijn onbekenden", zegt Mollers. "Maar het is zo goed dat die helpen. Zonder hen raken ze letterlijk de weg kwijt. Het komt geregeld voor dat patiënten worden teruggevonden in het bos."

Dat de situatie nu nog slechter is dan gebruikelijk, komt vooral doordat de doorstroming naar het vasteland stokt, terwijl het aantal mensen dat de overtocht vanuit Turkije waagt licht stijgt. Vluchtelingen moeten hun asielprocedure in principe op de eilanden doorlopen, om bij een afwijzing terug te worden gestuurd naar Turkije. Van dat terugsturen komt in de praktijk niets terecht door ellenlange procedures en gebrek aan capaciteit. Ook de asielprocedures duren lang, onder meer vanwege de beroepsmogelijkheden. Kwetsbare groepen zoals zieken en zwangere vrouwen mogen wel door naar het vasteland, maar ook daar zit de opvang vol.

Winter

Zo'n drieduizend mensen hebben toestemming om van de eilanden te vertrekken, maar er is geen plek voor hen. VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR dringt er bij de Griekse regering op aan snel onderdak te regelen, desnoods in noodvoorzieningen. Een woordvoerder van het ministerie voor migratiezaken zegt desgevraagd dat eraan gewerkt wordt, maar dat het tijd kost. Hoeveel tijd is onduidelijk. De eerdere belofte om voor het eind van deze maand het aantal vluchtelingen op de eilanden terug te brengen tot tienduizend lijkt onhaalbaar.

Intussen oordeelt de regionale inspectie in een vernietigend rapport dat Moria begin volgende maand dicht moet als de leefomstandigheden niet verbeterd zijn. Het is maar zeer de vraag of dat gebeurt, aangezien onduidelijk is waar de vluchtelingen dan heen zouden moeten. De woordvoerder van het migratieministerie verzekert dat er wordt gewerkt aan verbetering van de medische en sanitaire voorzieningen.

In het kamp vrezen de artsen voor wat over een maand of drie onherroepelijk komt: de winter. De vierde op rij waarin vluchtelingen in de nattigheid en kou dreigen te moeten bivakkeren. "Die tentjes, de zeilen waaronder mensen zitten, die stukken karton... Dat kan niet goed gaan", zegt Mollers. "Ik wil niet weten wat er gaat gebeuren als het straks begint te regenen."

Lees ook:

De zee eist levens, dus loopt de route naar Europa nu door de grensrivier

Syrische en Iraakse vluchtelingen mijden de gevaarlijke reis over zee en steken nu de grensrivier de Evros over om van Turkije naar Griekenland te komen. En Griekenland? Dat kan de opvang opnieuw niet aan.

Griekenland stuurt nauwelijks asielzoekers terug naar Turkije, ondanks EU-deal

Van het direct terugsturen van asielzoekers naar Turkije, zoals de EU beoogde met een afspraak in maart vorig jaar, komt niets terecht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden