Met Dante door hel en hemelsferen Vertaler Van Dooren: Niemand heeft het zo volmaakt beschreven

De bijbel begint ermee: 'In den beginne schiep God de hemel en de aarde' (Genesis) en eindigt ermee: 'En ik zag een nieuwe hemel en een nieuwe aarde' (Openbaring). De hemel: veel mensen zeggen er niet (meer) in te geloven. Maar in onze taal is het goddelijke uitspansel nog volop aanwezig. We kunnen ons kennelijk wel voorstellen hoe het 'in de zevende hemel' is en we vinden de oorlog in Bosnië 'ten hemel schreiend', om een enkele uitdrukking te noemen.

COKKY VAN LIMPT

De programmacommissie van religieus-cultureel centrum De Rode Hoed in Amsterdam heeft de 'gevoelige' decembermaand uitgekozen om diverse ideetjes over de hemel bij elkaar te vegen. De hemel in de muziek, in de beeldende kunst, in geloof en theologie, in de literatuur, en niet te vergeten het ideaal van een hemel op aarde, zijn de invalshoeken van De Rode Hoed voor deze 'hemelmaand'.

Voor veel gelovige christenen heeft de hemel nog altijd niet afgedaan. Maar hoe zij zich het eeuwige leven in een hiernamaals voorstellen is een vraag waarop de meesten een antwoord schuldig blijven.

Volgens Colleen McDannell en Bernhard Lang in hun studie De Hemel, een aardse geschiedenis is er tegenwoordig een scherpe scheiding aan te wijzen tussen twee groepen gelovigen. De ene groep kiest voor een nauwkeurig beschreven hiernamaals, òfwel in de traditie van de 'moderne hemel' (= het hemelbeeld sinds de 18de eeuw) - waarin zij familie en vrienden zullen weerzien, bepaalde taken moeten vervullen en een geestelijke vooruitgang doormaken - òfwel in de theocentrische traditie. Voor theocentrische gelovigen is de hemel een symbolische weergave van het onkenbare: zaligmakende visioenen, hemels licht, engelen. Voor hen vormen bijvoorbeeld bijna-dood-ervaringen een basis voor hun voorstelling van de hemel.

Abstracties

Tot de andere groep gelovigen behoren degenen die menen dat wij niet kunnen weten wat er na de dood komt of die ontkennen dat er een eeuwig 'leven' mogelijk is. Deze gelovigen staan kritisch tegenover beelden die de hemel beschrijven en zij geven de voorkeur aan abstracties die niet van visioenen, openbaringen of dichterlijke beelden afhankelijk zijn.

Hoe moeilijk de 20e-eeuwse mens zich een voorstelling kan maken van de hemel bleek al meteen bij de opening van de 'hemelmaand' op 2 december. Kunstkenner Henk van Os vertelde aan de hand van dia's smeuïg over de hemelvoorstellingen van de middeleeuwse mens. Maar Huub Oosterhuis, Josée Ruiter en Adriaan Olree hadden kennelijk meer moeite gehad proza en gedichten te vinden over de hemel. Over sterven en de dood is genoeg geschreven en ook zijn er mooie teksten waaruit vage, soms mystieke verwachtingen spreken van leven dat doorgaat in een andere, eventueel goddelijke dimensie.

Maar moderne literaire beschrijvingen van de hemel zijn er kennelijk niet, of zij hebben ze niet kunnen vinden. éf geen schrijver heeft ooit nog zijn pen gewaagd aan een nauwkeurige beschrijving van het hemelse paradijs sinds Dante (1265 - 1321) dat op onnavolgbare wijze heeft gedaan in zijn Divina Commedia (Goddelijke Komedie).

Dante-vertaler Frans van Dooren voert vanavond het Rode Hoed-publiek 'met Dante naar de hemel'.

In de Divina Commedia maakt Dante zelf, als een van de hoofdpersonen, een reis naar het hiernamaals: door de hel heen, de louteringsberg op, om vervolgens op te stijgen naar de hemelen en uiteindelijk God te zien.

Een van de vele bijkomende bijzonderheden van dit grote literaire werk is dat de beelden waarmee Dante zijn reis door de hemel beschrijft heel herkenbaar zijn voor mensen met een 'bijna-dood-ervaring'. Dat geldt bij voorbeeld voor zijn beschrijving van de 'afstraling van God', wanneer hij in de tiende hemel, het empyreum is aangekomen: Ik zag een baan van goudglanzend licht in de vorm van een rivier tussen twee oevers doorstromen die met schitterende lentekleuren waren getooid. Uit die stroom sprongen felle vonken omhoog, die aan beide kanten in de bloemen terechtkwamen, waar ze als in goud gevatte robijnen bleven liggen.

Evenals mensen met een bijna-dood-ervaring komt overigens ook Dante tot de conclusie dat woorden eigenlijk tekort schieten om zijn ervaringen adequaat te beschrijven: Vanaf dat ogenblik was mijn vermogen om te zien groter dan dat om te spreken: onze menselijke taal moet voor zulk een aanschouwing wijken, en het geheugen moet het tegen zo'n grote overmacht afleggen.

Ooggetuige

Dat het Dante toch wonderwel is gelukt zijn belevenissen in het hemelse paradijs zo poëtisch onder woorden te brengen kan volgens sommigen alleen maar worden verklaard doordat Dante zelf een 'ooggetuige' is geweest, iemand die 'over de rand van het leven' heeft mogen kijken. Volgens vertaler Frans van Dooren zijn er inderdaad speculaties dat Dante een of meer visioenen heeft gehad. Zelf noemt Dante de Divina Commedia 'een heilig gedicht, waaraan hemel en aarde hebben bijgedragen'.

Na zijn reis door de hel en langs de louteringsberg omhoog naar het aards paradijs bovenop de berg, stijgt Dante op naar de hemelen, vergezeld door Beatrice. Dante heeft haar maar twee maal in zijn leven gezien, maar zij is zijn grote liefde. Hij beschouwde Beatrices verschijning aan hem als een wonder dat God verricht had om zijn ziel te redden. Na haar plotselinge dood houdt alleen de herinnering aan haar hem nog overeind.

Samen met Beatrice doorkruist Dante de negen hemelsferen die volgens hem rond de aarde liggen. Zijn tocht eindigt in het empyreum, dat daarbuiten ligt, met de visio Dei - Dante mag even God zien.

Wat maakt Dantes beschrijving van de hemel nu eigenlijk zo bijzonder? Van Dooren: “Dante beschrijft de hemel níet materieel, zoals anderen vóór hem dat deden, maar als iets geestelijks. In zijn hemel zijn geen bomen meer, geen rotsen, bloemen, rivieren en ook geen atmosferische storingen. Hij werkt met klank, licht, muzikaliteit, gezangen, gebeden. De hemel zelf heeft ook geen materiële vorm, maar bestaat uit negen bollen die rond elkaar draaien. Door de wrijving ontstaat de muziek der hemelsferen. De zielen juichen en jubelen. De woorden luce en lumine - licht - komen het meest voor bij Dante”.

“Juist doordat hij het materiële heeft overwonnen heeft hij de hemel zo perfect uitgebeeld, dat hij daarmee iedereen heeft overtroffen”, vindt Van Dooren. “Zijn weergave van God is voor zijn tijd, waarin het nog heel gewoon was God menselijk af te beelden, volstrekt uniek”: In het diepe en heldere wezen van het verheven Licht verschenen mij drie cirkels, die verschillend van kleur en hetzelfde van omtrek waren... de cirkel, die als een weerkaatsing van licht in u bleek te zijn ontstaan... leek mij binnen zichzelf en in zijn eigen kleur het beeld van ons mensen te dragen.

“Dante neemt het meest abstracte wat er is: de wiskunde. Maar ook verder geeft hij abstract weer. In de hel en op de louteringsberg zijn de zielen schimmen, maar in de hemel zijn het flonkeringen geworden, dansende en zingende lichten, vuren. Ze hebben geen menselijke gedaante meer. In de eerste hemel is er nog íets van een menselijke gedaante zichtbaar, 'zoals een mens zich ziet weerspiegeld in rimpelend water, vervloeiend'. Zo vindt hij steeds kleine details om mee aan te geven dat die lichthemel steeds lichter wordt, hoe hoger je komt.”

“Zoals Dante heeft geen enkel beeldend kunstenaar ooit de hemel, het hiernamaals visueel gemaakt”, stelt Van Dooren. “Het is een grote opdracht om de hemel in taal uit te beelden. Zó perfect als Dante heeft niemand dat ooit gekund. Ook de manier waarop hij de overgang van het kwade naar het goede heeft weergegeven is zeer overtuigend. God is voor Dante het absoluut goede. Dat streven naar het goede zit ook in de Divina Commedia. Van erge zonden in de hel, via mindere zonden op de louteringsberg komen we in de hemel tot een climax: mensen zonder zonden.”

Volgens Van Dooren is het werk van Dante dan ook niet voor niets de meest becommentarieerde wereldliteratuur na de bijbel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden