met Anton van Harskamp

Nederlands hervormde Oude kerk, Katwijk aan Zee, zondag 10 uur, Preek door ds. W. van Vlastuin, Anton van Harskamp is godsdienstfilosoof.

door Koert van der Velde

Om kwart voor tien zit de witte kerk aan de Boulevard al bijna vol. De ruim duizend kerkgangers gaan stemmig gekleed - veel dames dragen een hoed. Klokslag tien uur neemt de kerkenraad plaats. Dominee Van Vlastuin beklimt de trap van het preekgestoelte niet voordat hij in stilte een gebed heeft uitgesproken. De orde van dienst is hetzelfde als in de gereformeerde kerk van de jaren vijftig, zegt Anton van Harskamp, die verbonden is aan het bezinningscentrum van de Vrije Universiteit.

,,Voordat de dominee de hoogte in gaat en de gemeente begroet, geeft hij een vertegenwoordiger van de kerkenraad een hand. Zo wordt symbolisch uitgedrukt dat zij de baas is.'' Met de ogen dicht bidt Van Vlastuin het 'grote gebed', dat een minuut of zeven duurt. ,,U kunt geen zonde tolereren. Onze keel is een geopend graf. Wij hebben de eeuwige dood verdiend.'' Van Vlastuin vraagt of 'we het heilsgeheim mogen proeven en smaken'. ,,Het wordt nooit een bezit. Omdat we kampeerders zijn op aarde. De echte werkelijkheid komt als we op onze eeuwige bestemming aankomen. Dat wij mogen ontdekken dat wij gebonden zijn aan de duivel, en aan het ellendige ik.''

Voor de jongeren die op kamp gaan, bidt Van Vlastuin: ,,Dat het Woord in geconcentreerde vorm hun harten zal binnendruppelen, opdat het niet een stap ten hel zal zijn, maar een stap ten hemel.'' De psalmen gaan in de oude berijming van 1773, op hele noten. ,,O Heer mijn ziel en lichaam hongeren en dorsten naar U,'' (psalm 63 vers 1). En: ,,Gelijk een schaap heb ik gedwaald in 't rond,'' (psalm 119 vers 88).

,,Het gaat door merg en been'', zegt Van Harskamp. ,,De preek staat centraal en doet een groot beroep op je intellectuele vermogens, maar het uit volle borst meezingen brengt evenwicht. Je mag je daarin helemaal laten gaan, al zit je er helemaal naast te kreunen, zoals mijn buurman.'' Meezingen doet Van Harskamp niet. ,,Voor een groot deel uit gewone remmingen. Maar je hoeft niet mee te zingen om de kracht en de troost te voelen die het zingen deze mensen geeft.''

Na de collecte, tijdens psalm 87, gaan er her en der rollen pepermunt, mentos en dropmint rond. De preek kan beginnen. 'Met Gods hulp' zal Van Vlastuin stilstaan bij Handelingen 8: 26-40, het verhaal van de Ethiopiër die zich tot het christendom bekeert. In de woorden van de dominee: ,,Het verhaal laat zien hoe de Heilige Geest alle dingen onder controle heeft.'' Deze hoge Ethiopische kamerling aan het hof was als kind ontmand, opdat hij een hoge positie zou krijgen. ,,Zijn ouders waren dus even dwaas als ouders van tegenwoordig die denken dat de carrière van hun kinderen het een en het al is.'' De kamerling was niet gelukkig en ging op zoek naar het waarom van het leven. ,,Zoals de woestijn naar water snakt, zo snakte hij naar God. In vakantietijd lopen ze zo ook in Katwijk rond'', zegt de dominee, terwijl hij zijn armen ten hemel heft.

De apostel Filippus, door de Heilige Geest op het pad van de Ethiopiër gebracht, hoorde hem uit Jesaja lezen, en vroeg ,Begrijpt gij wat ge leest?' ,,Moet je ook maar eens doen,'' adviseert Van Vlastuin. ,,Iemand een heel directe vraag stellen: ben jij bekeerd? Want bekering, daar gaat het om.''

Door je te bekeren kan ,,de hitte van de gramschap van God worden geblust''. De kamerling bekeert zich en laat zich dopen, en zo ,,is de ziel van de zwarte neger blank geworden door het bloed van Christus.''

Van Vlastuin preekt gloedvol uit het hoofd. Pas na een uur zegt hij 'Amen'. ,,Het Woord komt over je heen, en je kunt het anoniem aanhoren. Men doet hier niet 'gezellig', zoals in veel vrijzinniger kerken. En dat vind ik wel prettig,'' zegt Van Harskamp.

Maar heel streng is het hier niet, stelt hij. Dan zou het gaan om de vraag of je uitverkoren bent, niet over de vraag of je bekeerd bent, zoals Van Vlastuin deed. ,,Elke preek is een woord Gods'', preekte Van Vlastuin. ,,Een preek was voor deze Ethiopiër genoeg om zich te bekeren. Hoeveel preken heb jij al gehoord?''

,,In de preek spreekt God'', leidt Van Harskamp uit deze woorden af. ,,Direct, zonder concessies aan deze tijd. Toch zaten er allerlei moderne aanpassingen in. Hij vaarde uit tegen carrièrelust. Ook speelden rusteloosheid en twijfel een belangrijke rol. Veel theologen hebben een probleem met de hedendaagse houding 'wat heb ik eraan'. Maar dat was hier geen probleem. Geloof is nuttig omdat het helpt tegen gevoelens van onrust en zinloosheid.'' Een element is uniek voor deze vorm van religiositeit, meent Van Harskamp. ,,Dat bijvoorbeeld hoogmoed zich kleedt in nederigheid is een inzicht dat je elders niet aantreft. Het getuigt van groot psychologisch inzicht. Het zou jammer zijn als deze traditie uiteindelijk zou verdwijnen.'' ,,Maar deze manier van geloven kan gauw verongelukken. We zijn door en door slecht, en moeten ons bekeren. 'Ben jij al bekeerd?' mogen de gelovigen elkaar ondervragen. Maar daarmee gaan ze elkaar langs de meetlat van het geloof leggen, op de plaats van God zitten.''

Van Vlastuin spreekt laatdunkend over collega's die niet gelijk Jezus in de lijdende knecht uit Jesaja herkennen. Volgens Van Harskamp heeft de schrijver van dat bijbelboek daar nooit op gedoeld. ,,Waarschijnlijk was het een metafoor voor het lijdende volk Israël. Dit is bijbelmishandeling van het ergste soort.''

,,Zo ook zijn beschrijving van de wagen van de Ethiopiër. Die zou versierd zijn geweest met houtsnijwerk en ingelegd met goud. De dominee deed alsof hij niet meer deed dan het Woord van God verkondigen, maar in feite gebruikte hij 18de-eeuwse beelden om zijn verhaal te verlevendigen.''

,,Ik zit hier als een buitenstaander de liturgie en de preek te analyseren, een neiging die je bij veel theologisch opgeleiden ziet. Maar waarom komen de mensen? Daar snap ik eigenlijk maar weinig van. Zou je er achter komen door hier een jaar lang iedere zondag naar toe te gaan?''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden