Review

Messias Ryder biedt geen troost in nieuwe roman van Kazuo Ishiguro

Kazuo Ishiguro: The Unconsoled. Faber en Faber, Londen (imp. Nilsson & Lamm); geb., 535 blz. - ¿ 42,85.

In interviews had Ishiguro al eerder aangegeven dat hij nu eens niet met een ingetogen, strak gecomponeerde roman wilde komen. Nog voor 'The Remains of the Day' uitkwam, zei hij': “Ik voel een sterke behoefte om een wereldomspannende roman te schrijven, een roman die de dingen zo breed mogelijk benadert. . . Maar zodra ik dat probeer, realiseer ik me dat ik altijd weer terugval op een microkosmos en dan hoop ik maar dat de reikwijdte en het belang meer zitten in de universele aard van waar ik mee bezig ben dan in letterlijke verwijzingen naar lokaties op de wereldkaart”. Klaarblijkelijk zat Ishiguro toen al met het idee voor 'The Unconsoled' in zijn hoofd.

Hoofdpersoon en verteller is de wereldberoemde pianist Ryder, die in een niet nader genoemd provinciestadje in een niet nader genoemd Midden-Europees land arriveert om enkele dagen later, op donderdagavond, een uitvoering te geven. Uit de informatie, die de lezer versplinterd over het hele boek aangereikt krijgt, rijst het beeld op van een stad in crisis, echter zonder dat de precieze aard van deze crisis opgehelderd wordt.

Duidelijk is in ieder geval dat de teleurstellende prestaties van de plaatselijke concertmeester, Christoff, een kernprobleem zijn. Christoff weet zijn stadgenoten niet meer te inspireren en zal het veld moeten ruimen. De hoop is nu gevestigd op Brodsky, ooit een muzikaal genie, maar door problemen aan de drank geraakt. De hoteleigenaar Hoffman heeft zich twee jaar lang ingespannen om Brodsky er bovenop te helpen, en men hoopt dat het verslaafde genie op de genoemde donderdagavond zijn meesterschap weer zal bewijzen. Ryders aanwezigheid en publieke steun zullen Brodsky's rentree, zo is de verwachting, veel prestige verlenen.

Maar al bij Ryders aankomst in het hotel gebeuren er een aantal merkwaardige dingen. Er is aanvankelijk niemand om hem op te vangen, en het is onduidelijk hoe het programma er tijdens zijn verblijf precies uitziet. De portier die zijn koffers sjouwt, Gustav, stort onmiddellijk zijn hart uit bij Ryder over problemen met zijn dochter Sophie: of Ryder eens met haar wil praten. De portier blijkt de eerste van een schier eindeloze stoet mensen die Ryder aanklampt met het verzoek om een gunst. Vrijwel niemand treedt Ryder als een normaal mens tegemoet: nu eens vleit men hem met overdreven complimenten; dan weer wordt hij volkomen genegeerd.

Nog vreemder, zowel voor Ryder als voor de lezer, is dat de begrippen tijd en ruimte in de roman op losse schroeven gezet worden. Lange autoritten brengen Ryder regelmatig bij bestemmingen die hemelsbreed slechts een steenworp verwijderd blijken te liggen van de plaats van vertrek. Bovendien, zo lijkt het, spelen heden en verleden door elkaar heen. Ryder ontmoet allerlei mensen schijnbaar voor de eerste keer, maar plotseling herinnert hij zich van alles over ze, en een gemeenschappelijk verleden tekent zich af.

Zo valt uit flarden van Ryders herinneringen op te maken dat Gustav's dochter Sophie de geliefde van Ryder is. En om het nog ingewikkelder te maken: Ryder heeft op wonderbaarlijke wijze weet van gebeurtenissen waar hij niets van kan weten, omdat hij er niet bij is geweest en niemand hem erover geïnformeerd heeft.

Al deze facetten samen doen de lezer steeds duidelijker beseffen dat 'The Unconsoled' geen gewone realistische roman is. De vaagheid over de achtergrond van de hoofdpersoon en de precieze plaats van handeling, het eindeloze gekissebis van de stedelingen over ogenschijnlijke trivialiteiten, lachwekkend en treurig tegelijk - dat alles suggereert dat de roman gedeeltelijk als een moderne allegorie gelezen moet worden.

Ryder is een Messias-figuur, gekomen om de stad te verlossen. Iedereen klaagt zijn nood en verwacht, eist zelfs, dat Ryder naar hem luistert en iets voor hem doet. De aard van wat men Ryder vraagt verschilt, maar een constante is onmiskenbaar: door de gevraagde gunst te verlenen zal Ryder bijdragen aan de erkenning van de verdienste of het prestige van de betrokkenen - en anders in ieder geval door begrip te tonen vertroosting bieden.

In hun omgeving moeten ze deze aandacht namelijk ontberen; sterker nog, ze bezwijken bijna onder de verwachtingen die familieleden en vrienden jegens hen koesteren. Het probleem wordt nog verergerd doordat die verwachtingen onder het mom van tact en beleefdheid veelal onuitgesproken blijven. Door dit gebrek aan wezenlijke communicatie is het onmogelijk de verwachtingen te relativeren en drukken ze nog zwaarder.

Het tragische is dat er van Ryder zo veel verwacht wordt dat hij de gevraagde, of zelfs afgedwongen, beloften niet kan nakomen. Als een personage uit een roman van Kafka rent hij van hot naar her, niet om eigen heil te bewerkstelligen, maar om het leed van anderen te verzachten. Het haalt echter allemaal bitter weinig uit. De mensen blijven, zoals de titel van de roman aangeeft, zowel door elkaar als door Ryder ongetroost.

Ook in zijn persoonlijk leven faalt Ryder. De verhouding met Sophie, en vooral met haar jonge zoon Boris, lijdt ernstig onder het feit dat Ryder zijn privé-zaken voortdurend ondergeschikt maakt aan wat hij ziet als zijn maatschappelijke en morele verplichtingen. Hij heeft nooit tijd en schat de signalen die Boris afgeeft, niet op waarde. In die zin spelen niet-ingeloste verwachtingen en misverstanden deze verlossersfiguur zelf evenzeer parten als de tallozen die hij zich voorneemt te helpen.

Door deze thema's blijkt 'The Unconsoled' op het tweede gezicht een minder radicale breuk met Ishiguro's eerdere romans dan zich aanvankelijk laat aanzien. Familieproblemen, communicatiestoornissen, de spanning tussen persoonlijke relaties en publieke taken, de rol van de herinnering, de hang naar erkenning en de vrees voor gezichtsverlies: het zijn allemaal bekende thema's, terwijl de onduidelijkheid over het realiteitsgehalte van gebeurtenissen een voorloper heeft in Ishiguro's debuut 'A Pale View of Hills'. In dat boek was immers sprake van een verteller die grote delen van haar eigen verleden projecteert op dat van een vriendin.

'The Unconsoled' is allesbehalve een eenvoudige roman. Niet alleen ontneemt Ishiguro de lezer houvast door tijd en ruimte tot instabiele factoren te maken; ook kunnen de gedetailleerde beschrijvingen van ogenschijnlijk onbelangrijke voorvallen en vooral de ellenlange verhalen van Ryders smekelingen de aandacht niet voortdurend vasthouden.

Ik kon mijn irritatie vaak nauwelijks onderdrukken, om me vervolgens direct te schamen over mijn gebrek aan medeleven. Maar het kan haast geen toeval zijn dat deze combinatie van gevoelens dezelfde is als die welke Ryder zelf ervaart. Het is alsof Ishiguro de lezer met hetzelfde machteloze gevoel wil opzadelen als Ryder. Het boek een komedie noemen, zoals de flaptekst doet, is dan ook alleen terecht in de zin waarin het absurdistische werk van Kafka en Beckett die benaming verdient, want van bevrijdende humor is nergens sprake. De roman geeft weinig reden tot optimisme. Zo lijkt het voor de hand te liggen ook de rol van de musici als symbolisch te zien: noch Christoff, noch Brodsky, noch Ryder zelf slaagt er uiteindelijk in de stad uit haar spirituele crisis te halen. Wordt daarmee niet de indruk gewekt dat ook de kunst in laatste instantie geen troost van betekenis kan bieden?

Bij lange na niet alle raadsels in het boek zijn wat mij betreft na lezing beantwoord, en het is maar de vraag in welke mate er sowieso antwoorden voorhanden zijn. De verweving van heden en verleden, de mysterieuze vermenging van lokaties en zelfs van personages, gekoppeld aan de allegorische interpretaties die de roman suggereert, maken dat de roman zich niet eenduidig laat verklaren. Of de complexiteit van 'The Unconsoled' in laatste instantie de lengte van dit intrigerende boek rechtvaardigt, is een kwestie waar het laatste woord voorlopig nog wel niet over gesproken zal zijn, maar ik ben sterk geneigd me gewonnen te geven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden