Interview

'Merkel, schrik niet terug voor de macht'

Bondskanselier Merkel bracht vorige week donderdag in Berlijn een bezoek aan een opvangkamp voor asielzoekers. Beeld reuters

Of Europa het nu wil of niet: Duitsland is de spil van het continent. Volgens politicoloog Herfried Münkler moet Duitsland de met pek besmeurde veren van het verleden afschudden en zijn centrale rol in Europa eerlijker en duidelijker invullen.

"Faalt Duitsland in het beheersen van de Griekse crisis en de vluchtelingencrisis, dan faalt Europa." De Berlijnse politicoloog Herfried Münkler gebruikt een zegswijze die hij opzettelijk van bondskanselier Angela Merkel heeft overgenomen. "Faalt de euro, dan faalt Europa", zei Merkel vijf jaar geleden in een regeringsverklaring voor het Duitse parlement over de noodzaak van drastische maatregelen ter redding van de euro.

"Als Duitsland die beide crises niet meester wordt, dan is het met Europa gedaan", zegt de professor in zijn bureau in de Humboldt Universiteit. Het land is, zonder dat het dat zelf heeft gewild en zonder dat de omringende landen dat wilden, de centrale macht in Europa geworden. Centraal in geografische zin door de uitbreiding van de EU naar Oost-Europa. En sinds de Duitse hereniging, 25 jaar geleden, in toenemende mate ook centraal in politieke zin.

"Tot nu toe neigde Duitsland ertoe, zich buiten de grote internationale conflicten te houden. Het zag zichzef als handelsstaat en liet de zorg voor de veiligheid over aan de Europese en transatlantische bondgenoten. Die chique positie is niet langer houdbaar. Duitsland moet actiever worden op het wereldtoneel. Al zijn de burgers daar nog niet van overtuigd. Die denken: het ging toch goed? Waarom zouden we ons op de voorgrond dringen?"

Hegemoon
Münkler schreef er een controversieel boek over, 'Macht in der Mitte', met als ondertitel 'De nieuwe taken van Duitsland in Europa'. Onlangs vatte hij in de Frankfurter Allgemeine Zeitung zijn stelling nog eens kort samen. 'Wij zijn de hegemoon' zette de redactie erboven. Oftewel: wij hebben overwicht. Dat stuk leidde tot heftige debatten op de opiniepagina's van de grote Duitse kranten. De stelling werd "gevaarlijk" genoemd en Münkler "een extremist van het midden".

"En dat terwijl ik in het stuk het woord 'hegemoon' helemaal niet gebruik!" reageert Münkler nu. "In mijn boek wel. Maar daar heb ik het over semi-hegemoniale verhoudingen. Het woord stamt uit de Griekse oudheid. Athene was toen de 'hegemoon': de eerste onder de gelijken, meer niet. Het ging niet om directe machtsuitoefening of onderdrukking. Het ging om een voortrekkersrol. De Peloponnesische oorlogen maakten daar toen een eind aan."

Beeld reuters

Dat critici zijn stelling "gevaarlijk" noemen, beantwoordt Münkler door de Duitse centrale rol consequent als een "kwetsbare hegemonie" te betitelen. Kwetsbaar in de zin dat Duitsland zich telkens weer voor zijn verleden moet verantwoorden, met name voor het Derde Rijk en de Holocaust. "Duitsland heeft voortdurend te kampen met beelden die over het land geproduceerd worden. Nu ook weer, rond de vluchtelingencrisis."

Applaus én woede
"Aan de ene kant zijn er de beelden van de mensen op het station in München die de vluchtelingen hartelijk welkom heten. Aan de andere kant de beelden van demonstranten die opvangcentra uit woede met vuurwerk bekogelen. In de media zijn die beelden in evenwicht. In werkelijkheid zijn die brandstichters niet met velen, een kleine extreem-rechtse ondergrondse. De mensen die aan de welkomstcultuur deelnemen, zijn veruit in de meerderheid."

"De centrale Europese rol van Duitsland berust op de immuniteit voor populisme", vindt Münkler. "Als er één land in Europa is dat zich resistent toont tegen zowel links- als rechts-populisme, dan is het de Bondsrepubliek. Al onze buren hebben daarentegen sterke rechts- of, vooral in het zuiden, links-populistische partijen. De speelruimte voor de Duitse regering is daardoor veel groter dan die van regeringen in andere landen."

Daarom vindt Münkler het verwijt van "extremisme van het midden" zo vreemd. "Extremisme van het midden slaat op de tijd van Hitler, toen de middenklasse massaal achter die extremist aan liep. Van iets dergelijks is nu in Duitsland geen sprake. De immuniteit voor extremisme wordt versterkt door de eensgezindheid van politiek en pers. Daar slaan de Pegida-demonstranten met hun aanvallen op de 'leugenpers' vooralsnog geen bres in."

Münkler pleit ervoor dat Duitsland zijn centrale rol in de Europese politiek duidelijker en eerlijker op zich neemt. Onlangs schreef hij in opdracht van het ministerie van buitenlandse zaken een analyse van het buitenlandbeleid. Zijn conclusie was dat Duitse politici ertoe neigen waarden voorop te stellen en de Duitse belangen daarmee te verhullen. Maar zowel in de Griekse crisis als in de vluchtelingencrisis zijn er wel degelijk nationale belangen in het spel.

Harteloze gesprekspartner
"Niet voor niets hebben andere Europese landen veel kritiek op hoe Duitsland met die crises omgaat. In de Griekse crisis ontstond het beeld van de harde, ja zelfs harteloze gesprekspartner. En toen Duitsland anderhalve week geleden zijn grenzen voor de vluchtelingen openzette, kreeg Duitsland te horen dat daar een enorme aanzuigende werking van zou uitgaan. Een Britse commentator noemde Duitsland 'een misplaatst hippieland'."

Voor het goed vervullen van zijn centrale rol is een soepel lopende Frans-Duitse as van groot belang, meent Münkler. "Die loopt stroef. Het valt te hopen dat dat tijdelijk is. In een verbond als de Europese Unie is niet voorzien in een semi-hegemoon. Daarom neigen Duitse politici ertoe hun dominante rol te camoufleren, bijvoorbeeld door steeds weer een nauwe band met Frankrijk te zoeken en zelf op de achtergrond te blijven."

Dat lukte alleen zolang de belangen van de beide landen met elkaar overeenkwamen. "Maar die lopen de laatste jaren steeds meer uiteen. Frankrijk leeft op te grote voet en linkse noch burgerlijk-conservatieve regeringen slagen erin daar greep op te krijgen. Daarom speelt Frankrijk in Europa niet meer de rol die het vroeger had. Toch probeert Duitsland terecht Frankrijk er steeds weer bij te betrekken. Heel uitdrukkelijk in de Oekraïne-crisis."

Hoe het met de Frans-Duitse as verder gaat, hangt sterk af van de politieke leiders. "De bijzondere chemie tussen Kohl en Mitterrand was destijds beslissend voor Europa. Tussen Merkel en Sarkozy ging het na verloop van tijd ook goed. Hollande is anders. Om in zijn eigen land overeind te blijven, is hij gedwongen tegenover Merkel een eigenzinnige koers te varen. Hij loopt anders het gevaar door de Fransen als de poedel van Merkel te worden aangezien."

Militaire macht
Frankrijk en Duitsland reageren ook anders als het om de vraag gaat militaire middelen in te zetten. Duitsland heeft nog altijd enorme remmingen om op dat punt een dominante rol te spelen. "Het was tot nu toe gunstig voor Duitsland dat men zich in Europa nauwelijks nog kon voorstellen dat conflicten met militaire macht beslecht kunnen worden. Duitsland houdt sinds de oorlog zo veel mogelijk afstand van militaire interventies."

Maar dat kan veranderen, meent Münkler, die veel schreef over de rol van militair geweld in de moderne geschiedenis. "Wanneer zoals nu, mede door de vluchtelingencrisis, grenzen weer belangrijker worden, kunnen legers in betekenis toenemen. Niet per se aan de randen van Europa of in het conflict in Oost-Oekraïne. Daar is Merkel duidelijk in. En met Poetin heeft ze daar ook tot op zekere hoogte overeenstemming over."

Maar Syrië wordt volgens Münkler een serieuze kwestie als het gaat om militair ingrijpen. "Ik denk dat de Duitsers graag met Rusland willen samenwerken om Syrië te stabiliseren. Dat de Russen daar militaire bases willen hebben, vormt voor Duitsland geen al te groot probleem. Dat zien de Amerikanen anders. Hier kunnen de belangen van Europa in conflict komen met die van de Verenigde Staten. Ongekend in de naoorlogse geschiedenis."

Beeld epa

Met hun luchtaanvallen willen de Verenigde Staten volgens Münkler vooral de expansie van IS blokkeren, niet haar vernietigen. "De IS laat Amerika verder met rust. Voor Europa ligt dat anders. Veel jihadisten komen uit Europa en keren er terug. Frankrijk en België hebben dat al gemerkt. En ook de vluchtelingenstromen komen in Europa terecht en niet in Amerika. We zullen goed moeten overwegen wat de Europese belangen zijn."

Culturele hegemoon
Münkler weet dat het moeilijk zal worden om de Duitse bevolking ervan te overtuigen dat ook de militaire optie tot de verantwoordelijkheden van een hegemoniaal land behoort. "Maar het is mogelijk dat de Duitsers er nu, onder invloed van de vluchtelingencrisis, anders tegenaan gaan kijken. Het land kan niet elk jaar een miljoen vluchtelingen opnemen. En een beetje geld stoppen in de vluchtelingenkampen in de buurlanden van Syrië, houdt de mensen niet daar."

Die militaire aspecten zijn de harde kanten van Duitslands rol in Europa. Maar Münkler vindt dat ook de 'softe' kanten van die rol niet te verwaarlozen zijn. "Duitsland kan ook een waardige 'culturele hegemoon' zijn. Het zou op dat punt wel wat meer mogen presteren, vind ik. Culturele macht kost betrekkelijk weinig. Denk aan de Verenigde Staten: Hollywood, jazz en rock-'n-roll hebben veel bijgedragen aan het aanzien van Amerika in de wereld."

Dat soort zaken heeft Duitsland nu niet in huis. "Maar de Duitse cultuur is meer dan dat eeuwige rijtje van Goethe en Schiller, Kant en Hegel. Om te beginnen moet Duitsland meer investeren in de Goethe Instituten over de hele wereld. En bedenk ook: in Duitsland studeren verhoudingsgewijs de meeste buitenlandse studenten af. Daar zit een enorme potentie aan culturele macht in. Het leidt tot aanzien. Die Duitsers, ja, die kun je wel iets toevertrouwen. Ook op politiek gebied."

Wie is Herfried Münkler?

Herfried Münkler (1951) komt uit Friedberg in Hessen. Hij studeerde filosofie in Frankfurt am Main en promoveerde op een proefschrift over het politieke denken van Machiavelli, een studie die sindsdien in Duitsland als standaardwerk geldt. Sinds 1992 is hij hoogleraar politicologie aan de Humboldt Universiteit te Berlijn.

Münkler schreef een aantal studies over de veranderende rol van oorlogen in de geschiedenis. Eind deze maand verschijnt van hem een boek over hedendaagse oorlogen: 'Kriegssplitter'('Oorlogsscherven') met als ondertitel 'De evolutie van het geweld in de twintigste en eenentwintigste eeuw'. Hij werkt aan een grote monografie over de Dertigjarige Oorlog, die in Nederland tachtig jaar duurde en waarvoor hij regelmatig in Amsterdam onderzoek doet.

Veel aandacht trok Münkler met zijn boek over 'De Duitsers en hun mythen' (2008) en vooral met 'Der Grosse Krieg' (2013) over de Eerste Wereldoorlog. In dat boek kwam hij langs geheel eigen weg tot dezelfde conclusies als de in Duitsland omstreden studie van Christopher Clark, 'Slaapwandelaars': de Eerste Wereldoorlog was niet uitsluitend de schuld van Duitsland, maar was het resultaat van het collectieve falen van de Europese diplomatie.

Nevenstaand interview heeft vooral betrekking op Münklers fel omstreden boek 'Macht der Mitte', dat begin dit jaar bij de Körber Stiftung verscheen. Al voor het boek uitkwam, waarschuwde Münkler dat het vluchtelingenvraagstuk de grootste uitdaging zou worden voor het dominante Duitsland in Europa.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden