Merkel draait naar rechts

Angela Merkel (AFP)

Het klonk onverwacht schril uit de mond van Angela Merkel. „De multiculturele samenleving is volkomen mislukt.” Haar uitspraak was echter vooral voor de eigen partij bedoeld. Merkel begint zich eindelijk iets aan te trekken van de conservatieve sentimenten onder de christen-democraten.

’Het deed denken aan het Sportpaleis”, schreef de Süddeutsche Zeitung over een avond met Thilo Sarrazin in het Literatuurhuis van München. De krant verwees daarmee naar de hitserige sfeer tijdens partijbijeenkomsten van Hitlers NSDAP. De verslaggever was verbijsterd over de luide bijval van het deftige publiek voor Sarrazins tirades tegen migranten en vooral over het gejoel waarmee Sarrazins tegenstrever op het podium de mond werd gesnoerd.

In weekblad Die Zeit beschrijft die tegenstrever, de Münchense hoogleraar sociologie Armin Nassehi, hoe onthutst hij was. Er schuilt kennelijk een diepe woede onder de mensen, ook onder welvarende burgers die in elegante kleding naar een keurige discussieavond komen. De mensen voelen zich volgens Nassehi bedreigd door de complexiteit van de samenleving en zijn opgelucht eindelijk een zondebok te hebben gevonden: de moslims.

In veel krantencommentaren zijn gelijkluidende diagnosen te lezen. Telkens weer gaat het om de drieslag: economische onzekerheid, existentiële angst, maatschappelijke woede. Dat dringt nu ook langzaam tot de politici door. Die zoeken naar manieren om die emoties van de burgers in goede banen te leiden. En met ’goede banen’ bedoelen ze uiteraard: in de richting van hun eigen partij.

In dat licht is de uitspraak van bondskanselier Angela Merkel tegelijk verbazend en niet verbazend. Op een bijeenkomst van de Junge Union (christen-democratische jongeren) verklaarde ze dat de multiculturele samenleving ’volkomen mislukt’ is. Dat was verbazend omdat Merkel niet eerder zo’n scherpe toon had aangeslagen in het integratiedebat. Tegelijk is de uitspraak niet verbazend, wanneer men de politieke achtergrond in ogenschouw neemt.

De onzekerheid van de burgers maakt ook politici onzeker. Met name de christen-democraten. Ze zijn bang dat hun kiezers naar een partij op zoek gaan die hun angsten in radicale opvattingen vertalen. Merkel staat onder toenemende druk van CDU-partijgenoten, omdat ze te weinig oog zou hebben voor de conservatieve sentimenten van haar kiezers. Afgelopen zaterdag heeft ze aan die druk toegegeven.

De gelegenheid was goed gekozen. Op het congres van de Junge Union, die geleid wordt door de aartsconservatieve Philipp Missfelder, kon ze op veel bijval rekenen. Die kreeg ze niet alleen voor haar uitspraak over de multiculturele samenleving maar ook voor haar voorstel om de embryoselectie principieel te verbieden – ook al een onderwerp waarover ze eerder gematigder standpunten innam.

Merkel herhaalde overigens ook de omstreden uitspraak van bondspresident Christian Wulff dat ’de islam deel van Duitsland is’. „En dat zie je niet alleen aan voetballers als Mesut Özil”, voegde Merkel eraan toe. Op die manier probeert ze zowel de liberalen als de conservatieven in haar partij te paaien. Alles met het oog op komende deelstaatverkiezingen die volgens velen wel eens beslissend voor haar politieke lot kunnen zijn.

Merkels afwijzing van de multiculturele samenleving was uitdrukkelijk bedoeld als steun voor Horst Seehofer, leider van de Beierse christen-democratische zusterpartij CSU.

Seehofer, wiens partij in de peilingen op een desastreus verlies staat, was eerder vorige week een conservatief offensief begonnen. Hij bepleitte een stop op de immigratie uit landen met een cultuur die niet te verenigen is met de waarden van ’de joods-christelijke traditie’.

Maar voordat men in Beieren naar de stembus gaat, zijn er eerst verkiezingen in Baden-Württemberg, waar Merkels partij zich al helemaal geen verlies kan permitteren. Daar dreigen de christen-democraten echter zelfs door de Groenen te worden overvleugeld. Groenen-voorzitter Cem Özdemir, zelf in de deelstaat geboren en getogen (hij noemt zich een ’Anatolische Zwaab’), is er populairder dan de conservatieve CDU-premier Stefan Mappus.

Het waren niet alleen politieke redenen die Merkel tot haar uitspraak brachten. Net als Seehofer deed ze haar uitspraak in de context van een economisch debat dat de coalitie in Berlijn sterk verdeelt. Het gaat om de vraag van selectieve immigratie. De Duitse economie heeft een nijpend tekort aan hoogopgeleide werknemers. Werkgevers zouden zulke vakkrachten graag uit het buitenland willen halen.

Merkel en Seehofer vinden echter dat ze die eerst in eigen land moeten zoeken. Ze denken het tekort met her-, bij- en omscholing van Duitse werklozen te kunnen terugdringen. De ministers van sociale zaken (CDU), van economie (FDP) en van onderwijs (CDU) geloven daar niet in. Volgens de Duitse kamer van koophandel kampt Duitsland met een tekort van 400.000 vakmensen. Die zijn onder de ruim drie miljoen Duitse werklozen niet te vinden.

De minister van onderwijs, Annette Schavan, wil dat buitenlandse diploma’s ruimhartiger erkend worden. Ook wil ze de eis bijstellen dat immigranten een contract met een jaarsalaris van minstens 66.000 euro moeten kunnen overleggen. Door die regels kwamen er vorig jaar niet eens zeshonderd hoogopgeleide immigranten het land binnen. De kamer van koophandel schat de schade die de Duitse economie door het tekort oploopt, op 25 miljard euro.

Het migrantendebat levert Duitsland niet alleen economische schade op maar ook sociale schade. Organisaties van immigranten klagen dat met name de moslims onder hen zich in het defensief gedrongen voelen. De bestseller ’Duitsland schaft zichzelf af’ van ex-bankier Sarrazin en diens optredens voor jubelende zalen overal in het land versterken de negatieve beeldvorming over immigranten met een moslimachtergrond.

Maar de beelden die Sarrazin, Merkel en Seehofer oproepen, lijken weinig met de werkelijkheid te maken te hebben. In de media vragen deskundigen zich af wat bedoeld kan zijn met de uitspraak dat de multiculturele samenleving ’volledig mislukt’ is. De meerderheid van de ruim 15 miljoen immigranten spreekt Duits en is goed geïntegreerd. Alleen in een aantal grotestadswijken met een hoog immigrantenaandeel heersen sociale misstanden.

Toch meent volgens een recente peiling 55 procent van de Duitse bevolking dat de moslimimmigranten een gevaar zijn voor de Duitse samenleving. In het oosten van Duitsland, waar nauwelijks moslims wonen, is dat percentage zelfs 75 procent. Eén op de drie Duitsers is het met Sarrazin eens dat moslimimmigranten een lager IQ hebben en door hun vele kinderen de gemiddelde intelligentie van de Duitsers steeds verder naar beneden drukken.

Dat de beeldvorming over migranten meer mythe dan waarheid bevat, bewees de berichtgeving over de voetbalwedstrijd Duitsland-Turkije, onlangs in Berlijn. Bijna alle media berichtten dat de Duitse speler Mesut Özul bij elk balcontact door de ruim 30.000 merendeels Duitse Turken op de tribune werd uitgefloten. Slechts een enkele krant meldde dat Özul na zijn oogstrelende doelpunt ook van die Turken een ruimhartig applaus kreeg. Ze moesten en zouden niet deugen, die Turkse supporters.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden