Merel en Beuk gaan het groen in

Nu investeren in de jeugd om de toekomst van de natuur veilig te stellen. Dat is het idee van Het Bewaarde Land. En oh ja, voor de kinderen zelf is de kennismaking met het groen ook niet bepaald nadelig.

Vrouwtje Fleur komt net van de bosrand. Ze heeft een rieten hoedje op met een vogelveer en bloem op de rand. In haar hand de kruiden voor de soep van vanmiddag: hondsdraf, kleefkruid, dovenetel, brandnetel.

In werkelijkheid heet het kruidenvrouwtje dat met haar woonwagen in natuurgebied Kampina bij Boxtel woont Susanne Huizenga, en is zij de drijvende kracht achter deze locatie van Het Bewaarde Land, een natuurbelevingsproject voor kinderen van een jaar of acht, negen. In Baarn, Wassenaar, Waalwijk en Breda lopen vergelijkbare projecten en prinses Irene opent aanstaande dinsdag de nieuwste locatie in de Drunense Duinen.

Vandaag is groep vijf van basisschool de Hasselbraam uit Haaren op bezoek bij vrouw Fleur. Op school hebben ze al een natuurnaam voor zichzelf bedacht. Merel, Beuk en Salamander hebben zich nu met de andere leerlingen in kleine groepjes verspreid over het bos, op de heide en langs de vennen. Daar zijn ze opgevangen door 'wachters', vrijwilligers die met een lange gekleurde mantel een van de vier elementen verbeelden: lucht, aarde, water en vuur. Verspreid over drie weken gaat iedere wachter met zijn groepje drie hele dagen op verkenning in de natuur.

Zeg niet dat de leerlingen hier in de Kampina alleen maar een leuk uitje hebben, want dan grijpt Mari Verstegen in. Hij is hier met Het Bewaarde Land begonnen. "Je moet dit niet zien als onderwijs in traditionele zin. De kinderen hebben bijvoorbeeld geen papier en potlood bij zich. Ze komen hier om de natuur te ervaren, en dat kan ook heel leerzaam zijn."

Zes jaar geleden was Verstegen, die zich in het veld 'Koekoek' noemt, als bioloog op zoek naar een nieuwe wending in zijn loopbaan. Hij had als onderzoeker gewerkt bij Alterra en als beleidsmedewerker bij de provincie Noord-Brabant, maar hij wilde weg van zijn bureau en graag iets gaan doen met natuurervaring. "Al zoekend stuitte ik op Het Bewaarde Land in Wassenaar, en dat was precies wat ook ik wilde doen: op een plek in de natuur kinderen laten zien en voelen wat natuur is."

Verstegen probeert bij de basisschoolleerlingen in die paar dagen in het bos op vier manieren een hechtere band met de natuur te ontwikkelen. "Besef wel dat veel kinderen uit de stad zelden in de natuur komen en letterlijk eerst moeten kennismaken. We proberen ze door allerlei activiteiten te laten voelen dat natuur leuk en fijn kan zijn. We laten zien hoe je goed in bomen kunt klimmen, ze gaan met hun blote voeten door het ven, ze balanceren op een stam over de sloot." Voor sommige deelnemers is het al een openbaring dat modder niet vies is en een spin ongevaarlijk.

"Daarna laten we de kinderen zich verwonderen over wat er in die natuur leeft", zegt Verstegen. "De wachters gaan met hen op zoek naar allerlei soorten waterbeestjes, planten en vogels. De insecten en plantjes worden onder een vergrootglas gelegd en ze worden speels gewezen op allerlei vormen en kleuren." Vervolgens proberen de wachters hen wat basiskennis bij te brengen. "Heel basaal hoor. Als ze maar weten wat het verschil is tussen een berk, een eik en een grove den. Hoe voelen die bomen aan? En wat voor een vruchten dragen ze?"

Om bijna spiritueel te eindigen: met stilte en alleen zijn in de natuur. "De eerste dag laat vrouw Fleur ze een minuut stil zijn. Om naar de vogels te luisteren, naar de wolken te kijken. Op de tweede dag maken ze een stiltewandeling, onder het motto: niet praten maar luisteren. En op de derde dag mogen ze dan in hun eentje een eigen plekje in het bos opzoeken en daar een kwartier in stilte blijven. Op dag één was dit niet gelukt, maar op dag drie kunnen ze dat heel goed aan. Kinderen die aan ons project hebben meegedaan zijn over het algemeen minder bang en kunnen beter tegen alleen zijn."

De leerlingen van de Hasselbraam uit Haaren zijn inmiddels met schepnetten waterdiertjes uit het ven aan het halen. In de bakken aan de oever zwemmen al opgelepelde hondsvisjes rond, er dobbert dril van de heikikker, en "Gatzie, dat is wel een heel eng beest!" Nee, zegt de water-wachter. Dat is alleen maar het velletje van de glazenmaker, een larve die inmiddels als libelle is uitgevlogen.

Verstegen moet, zeker in deze tijd van bezuinigingen, vaak uitleggen wat nu precies de waarde is van zijn project. Drie dagen natuur is aardig, maar wat kopen scholen daarvoor? "Ik ben zelf opgegroeid in de natuur, maar veel leeftijdgenoten kwamen niet verder dan de prenten van Verkade. In die tijd keken leerlingen naar natuur op een kartonnen plaat. In ons project horen, zien, en voelen ze de natuur. Het is de ervaring die verrijkt. Laat ik het omdraaien: als je die ervaring mist, gaat de waarde van natuur voor de mens verloren. En dat zien we de laatste tijd in Nederland gebeuren. Het draagvlak voor natuur en natuurorganisaties lijkt af te nemen. Ik zou zeggen: doe er wat aan. Als natuurorganisaties niet investeren in de jeugd, zal die steun blijven afnemen. Hier lopen de toekomstige leden van Natuurmonumenten rond."

Maar Verstegen trekt de impact van zijn project ook breder. De kennismaking met natuur is volgens hem een verrijking waar je je hele leven wat aan hebt. "Mensen die veel in de natuur verblijven zijn gezonder. Natuur werkt goed tegen stress. Mensen die de waarde van natuur dus niet kennen, hebben meer kans op gezondheidsklachten."

Het enthousiasme van Verstegen wordt ondersteund door wetenschappelijk onderzoek. Alterra onderzocht in 2007 de effecten van het natuurbelevingsprogramma op autochtone en allochtone kinderen. De conclusie is dat kinderen die aan Het Bewaarde Land deelnemen veel meer aandacht voor de natuur krijgen en er zorgvuldiger mee omgaan.

Ze zijn minder bang geworden voor kleine beestjes, maar ook voor stilte en alleen zijn. Verbeterd contact tussen kinderen en natuur kan niet alleen leiden tot meer steun aan de natuurbescherming, maar stimuleert ook de geestelijke en lichamelijke gezondheid van jongeren en de integratie van allochtonen.

Dat lijkt een succesverhaal. Toch zit Verstegen te weinig in de natuur, en te veel achter zijn bureau, omdat hij momenteel vooral bezig is met de financiering van zijn project. En voor uitbreiding van activiteiten heeft hij al helemaal geen ruimte. "De scholen en gemeenten betalen mee, en we hebben wat kleine subsidies. Het zou mooi zijn als een organisatie als Natuurmonumenten ons project zou omarmen en het landelijk zou ondersteunen. Dan pas investeer je in jeugd. Ik treed de komende tijd ook in contact met zorgverzekeraars. Het Bewaarde Land kan immers stress en ziektes als obesitas voorkomen."

Maar nu is het eerst tijd voor de kruidensoep Mevrouwtje Fleur. Daar komt ze net aan.

Cursus boomklimmen
1 Pas op: nat is glad.

2 Dode takken kunnen afbreken. Test de tak vóór je hem belast.

3 Blijf bij het klimmen zo dicht mogelijk bij de stam.

4 Met twee armen en twee benen heb je vier contactpunten. Gebruik er minstens drie.

5 Klim altijd met je buik naar de stam.

6 Klim nooit hoger dan je durft.

7 Een dalend kind heeft voorrang op een klimmend kind.

Het laatste kind in het bos
Toenmalig minister Verburg (natuur) sprak enkele jaren geleden voor het eerst van een 'natuurtekortstoornis' waaraan steeds meer kinderen lijden. En die was volgens haar een zaak voor het hele kabinet. Daarom gaf zij alle leden een exemplaar van 'Het laatste kind in het bos', een boek van de Amerikaan Richard Louv. Nooit eerder brachten zoveel kinderen zoveel van hun tijd binnenshuis door, vaak zittend achter een tv- of computerscherm. Richard Louv brengt het gebrek aan contact met de natuur van de online-generatie in verband met verontrustende trends als de toename van overgewicht, concentratiestoornissen en depressies bij kinderen. Louv was de eerste die onderzoek in kaart bracht waaruit blijkt dat direct contact met de natuur van wezenlijk belang is voor de lichamelijke en geestelijke gezondheid van kinderen. Louv slaat niet alleen alarm, hij vertelt ook hoe we kunnen proberen de verbroken relatie te herstellen.

Het laatste kind in het bos. Hoe we onze kinderen weer in contact brengen met de natuur, Richard Louv. ISBN 9789062244683, 384 pagina's, € 19,95. Uitgeverij Jan van Arkel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden