'Mensen zitten hier niet zomaar'

Reportage | De Russische asielzoeker Alexander Dolmatov stierf in januari in zijn cel in Detentiecentrum Rotterdam. Zijn dood bracht het debat over de Nederlandse vreemdelingenbewaring in een stroomversnelling. Trouw mocht bij hoge uitzondering in het detentiecentrum rondkijken.

Voor de deur van de afzonderingscel staat een paar slippers. Binnen zit een man die een dag eerder in zijn gewone cel op de mannenafdeling probeerde zijn matras in brand te steken. Dat mislukte, maar er was wel stevige rookontwikkeling. De man ademde flink wat rook in, werd naar het ziekenhuis gebracht, maar kon 's avonds alweer terug.

"We hebben besloten om hem een tijdje in de afzonderingscel te laten zitten", vertelt de directeur van het detentiecentrum. Slippers mogen in zo'n afzonderingscel niet mee naar binnen. Soms staat in een afzonderingscel de camera altijd aan. Bijvoorbeeld als er iemand in zit met zelfmoordneigingen.

De directeur van het detentiecentrum in Rotterdam geeft een rondleiding. Dat is bijzonder. Journalisten komen niet zo makkelijk een centrum binnen waar uitgeprocedeerde en illegale vreemdelingen worden voorbereid op hun uitzetting. Maar de directeur wil graag laten zien hoe het er in de vreemdelingenbewaring aan toegaat.

Dat het niet onomstreden is wat er in het detentiecentrum gebeurt, dat weet hij. En dat daar in de samenleving veel debat over is, vindt hij uitstekend. "Maar dan moeten de feiten wel kloppen. En niet zelden worden er dingen over vreemdelingendetentie gezegd en geschreven die echt niets met de werkelijkheid te maken hebben. Alsof mensen hier mishandeld worden, en we helemaal geen medische zorg bieden als dat nodig is. Dat is natuurlijk onzin."

Even later, in een kantoor op de medische afdeling, gebruikt het hoofd van de medische zorg in het centrum bijna dezelfde woorden. Op de afdeling werken zo'n vijftien verpleegkundigen, een huisarts, een psychiater, drie psychologen en een psycholoog in opleiding. "Hier wordt goed werk geleverd", zegt ze. "Wij nemen de vreemdelingen serieus. We luisteren naar ze, gaan op respectvolle en humane wijze met ze om. Professionaliteit is ons uitgangspunt." Als er dan in de media verhalen verschijnen die een heel ander beeld schetsen, is dat 'heel vervelend'.

De directeur en het hoofd van de medische zorg willen niet met hun namen in de krant. "Links activisme", verklaart de directeur - veertiger, jurist, keurig donkerblauw streepjespak, lila das, bruine gaatjesschoenen. "Er zijn actiegroepen die het zeer oneens zijn met wat hier gebeurt. Mij wordt geadviseerd om niet kenbaar te maken wie ik ben."

Lastiggevallen is hij nog niet. Maar soms is het best even spannend, vertelt hij. "Er was hier eerder dit jaar een grote hongerstaking onder de vreemdelingen die hier ingesloten zaten. In die periode stonden er vaker dan normaal actievoerders voor de deur. Als personeel dan het gebouw uitloopt en daarbij door boze mensen wordt toegeroepen - ja, dat is natuurlijk niet zo leuk."

De directeur laat een 'gewone' cel zien. Veertien vierkante meter telt zo'n cel, met door het raam uitzicht op een betonnen muur. Er staan een stapelbed, een bureau met twee stoelen, twee smalle kasten, een waterkoker, een magnetron om de dagelijkse maaltijd in op te warmen, een televisie, een koelkastje. Er is een kleine doucheruimte met een toilet, een wastafeltje. Aan de muur hangt een telefoon.

Dolmatov
In precies zo'n cel maakte Alexander Dolmatov in de nacht van 16 op 17 januari van dit jaar in het Rotterdamse detentiecentrum een einde aan zijn leven. De Russische asielzoeker verhing zich in de doucheruimte. Hij gebruikte het koord uit de waszak die in zijn cel lag. Die waszakken zijn er nu niet meer, vertelt de directeur. "Dat hebben we aangepast na de dood van Dolmatov."

De dood van Dolmatov zorgde voor een hevige opleving van het al jaren durende debat over vreemdelingendetentie in Nederland. De Rus bleek onterecht in detentie te zijn geplaatst; hij was nog niet uitgeprocedeerd. De Inspectie Veiligheid en Justitie (IVJ) onderzocht de zelfdoding en kwam tot niet mis te verstane conclusies. De regie in de vreemdelingenketen ontbreekt. De informatieoverdracht tussen de schakels in die keten hapert. Formulieren worden niet goed ingevuld. Het gaat lang niet altijd goed met de medische zorg. Enzovoorts, enzovoorts.

Ook al waren de meeste van die conclusies bepaald niet nieuw en wezen allerhande organisaties in de loop van de afgelopen jaren herhaaldelijk op de tekortkomingen van het Nederlandse vreemdelingenbeleid; staatssecretaris Teeven nam nu alle aanbevelingen uit het inspectierapport onmiddellijk en onverkort over en beloofde verbetering. In het Kamerdebat over de kwestie kon de staatssecretaris zich ternauwernood handhaven.

"Die periode na het overlijden van Dolmatov was een heftige tijd", zegt de directeur. "Het had en heeft een enorme impact op iedereen die hier werkt. Ik ben er op verjaardagsfeestjes wel eens op aangesproken, ja. Dan is het vervelend als je wordt geconfronteerd met feiten die niet kloppen." Het hoofd van de medische zorg knikt: "Daar heeft iedereen die in de vreemdelingenbewaring werkt wel eens last van".

In het rapport van de IVJ werd, onder meer, geconcludeerd dat 'de kwaliteit van de (organisatie van de) zorg, zoals die door het Detentiecentrum Rotterdam en individuele hulpverleners van het Detentiecentrum Rotterdam is geboden, niet heeft voldaan aan de eisen van verantwoorde zorg'. "Dat is een heftige constatering", zegt de directeur. "Zeker ook voor de verpleegkundigen in kwestie. We proberen hen zo goed mogelijk te begeleiden." Er loopt nog een tuchtrechtelijke procedure tegen de verpleegkundigen.

Het IVJ-rapport beval een reeks 'verbetermaatregelen' aan. "Kijk, met een 6 of een 7 op je rapport ga je ook over naar de volgende klas", zegt de directeur. "Maar beter is het om te proberen er een 9 of een 10 van te maken. Dus we hebben hier en daar aan verbeteringen gewerkt. We proberen nog alerter en nog zorgvuldiger te zijn." Het hoofd van de medische zorg is er kort over: "Als de inspectie aanbevelingen doet, dan voeren we die uit".

Onder de brug
De directeur vertelt dat de medische dienst zo snel mogelijk een beeld probeert te krijgen van vreemdelingen die binnenkomen. "Iedereen krijgt bij binnenkomst een medische intake. Dat was al zo, maar daar letten we nu nog scherper op. Maar soms krijgen we hier mensen die onder de brug hebben geslapen. Dan stel je moeilijker vast wie je voor je hebt dan bij iemand die met zijn medisch dossier van geboorte tot nu onder de arm binnenstapt."

De menselijke maat in het vreemdelingenbeleid is uit het oog verloren, moest Teeven toegeven tijdens het Kamerdebat over de kwestie-Dolmatov. Deelt de directeur van het detentiecentrum die conclusie? "Op dat soort vragen ga ik niet in", zegt hij. "Wij voeren politiek beleid uit. Maar ik denk dat we het hier heel aardig doen. Kijk, ik zie nog wel mogelijkheden tot verbeteringen, maar daar komt veel bij kijken. Laat ik één voorbeeld geven. Op de mannenafdeling - de grootste afdeling in het detentiecentrum, negentig procent van de gedetineerden is man - gaan de cellen om vijf uur 's middags op slot. Ik kan me goed voorstellen dat de meeste mannen het veel prettiger zouden vinden als er een avondprogramma zou zijn en ze pas veel later naar hun cel zouden moeten. Maar als we dat doen, heb ik meer mensen nodig. En dat kost geld."

Het is niet druk in het detentiecentrum. Er is plek voor 575 vreemdelingen, maar er zijn er deze week niet meer dan 270. Drie daarvan zijn kind. Een puber hangt voor een tv, een meisje van vier in roze jurkje en met paarse drinkbeker in de hand dolt wat met een beveiliger in de lege hal van de gezinsafdeling. In de fitnessruimte staan een paar beveiligers te sporten. De ruimte - een stukje verderop in dezelfde gang - die als moskee en kerkzaal wordt gebruikt, is leeg. Op de vloer liggen een paar stroken tapijt, uitgerold richting Mekka. Als het zaaltje voor een christelijke viering moet worden gebruikt, wordt het tapijt opgerold en gaan de Arabische teksten van de muur.

"We willen zo goed mogelijk voor ingezetenen zijn", is de boodschap die de directeur nadrukkelijk over het voetlicht wil brengen. Hij toont een kinderdagverblijf met tekeningen en verfwerkjes aan de muur, luchtruimtes met pingpongtafels, de bibliotheek met kranten in acht talen, een ruimte waar personeel op verzoek YouTube-filmpjes afspeelt, een computerruimte - Facebook en Skype niet toegestaan - en een knutsellokaal. Daar staat in de hoek een Nederlands miniatuurlandschap met molentje, boerderij van rode bakstenen en een echtpaar in klederdracht voor de deur, gemaakt door een gedetineerde. 'De veilige grond' staat er op een bordje bij.

"In het publieke debat over vreemdelingenbewaring mis ik vaak de nuance", zegt de directeur. "Het is echt niet zo dat hier lukraak allerlei vreemdelingen worden vastgezet. Mensen die hier zitten, zitten hier niet zomaar. Vaak hebben ze al allerlei kansen gehad om terug te keren naar hun land van herkomst. Dat hebben ze, om welke reden dan ook, niet gedaan. En ja, dan kan het gebeuren dat je hier belandt."

Vreemdelingenbewaring als ultimum remedium
Het doel van vreemdelingenbewaring is het bewerkstelligen van het vertrek uit Nederland van vreemdelingen die hier niet mogen zijn. Maar, zeggen nationale en internationale regels, je mag een vreemdeling pas zijn vrijheid ontnemen als een lichter middel niet helpt om dat doel te bereiken. Een vreemdeling opsluiten is een ultimum remedium, een laatste middel. Volgens de Adviescommissie voor Vreemdelingenzaken (ACVZ) worden vreemdelingen in Nederland te snel achter de tralies gezet. Wel neemt het aantal vreemdelingen dat wordt vastgezet al een jaar of zes af. Van de vreemdelingen die vorig jaar in detentie zaten, vertrok 81 procent binnen drie maanden uit Nederland. Maar, bleek uit het rapport van de ACVZ, hoe langer een vreemdeling vastzit hoe kleiner de kans op vertrek naar het herkomstland. Van de vreemdelingen die langer dan zes maanden in de cel zaten, vertrok in 2012 nog maar 17 procent. Toch zaten er van de ruim 5000 vreemdelingen die vorig jaar in vreemdelingendetentie belandden, bijna 600 mensen langer dan een half jaar vast.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden