Mensen zijn geen wandelende rekenmachines

Peter Venman, Het derde deel van de ziel. Over thymos. Atlas Uitgeverij, Amsterdam. ISBN 9789045018423; 174 blz EUR 19,95.

De schrijver:
Het was een goede zet van Peter Venmans om de bakens te verzetten. Eerder schreef de Vlaamse schrijver vooral recensies over Spaanstalige literatuur voor verschillende kranten. Maar een paar jaar geleden besloot hij zich toe te leggen op het schrijven van langere essays, en dat doet hij verdienstelijk. Meerdere prijzen heeft Venmans inmiddels gewonnen: de Literatuurprijs van de Provincie Vlaams-Brabant voor 'De ontdekking van de wereld' (over Hannah Arendt) en 'Over de zin van nut' was volgens de denktank Liberales het boek van het jaar 2008. Met 'Het derde deel van de ziel' voegt hij een nieuwe titel toe aan zijn essayistisch oeuvre.

Zijn ambitie:
'Het derde deel van de ziel' noemt Venmans 'een bescheiden-onbescheiden poging om op een sceptische, licht anarchistische, niet al te uitputtende manier tegen mezelf in te denken'. Hij reageert namelijk op zijn vorige boek, dat gaat over onze behoefte aan efficiëntie. Niet alles laat zich echter beoordelen op zijn nut, luidt de these van zijn nieuwste boek. Zie de fanatieke sporter. Maanden intensief trainen om jezelf half dood te lopen in een marathon: wat is het nut van deze onderneming? Toch moeten we ervoor waken om dergelijke offers zinloos te noemen, aldus Venmans. Mensen zijn namelijk eerzuchtige wezens, geen wandelende rekenmachines die voortdurend kosten-batenanalyses maken. Ze bezitten, om het op zijn Grieks te zeggen, thymos.

Opvallendste stelling:
De thymos is teloorgegaan. In de Oudheid kreeg dit vermogen nog ruim baan. Tijdens veldslagen en arenagevechten was er volop gelegenheid om te laten zien wat je waard was. Van deze militaire heroïek is tegenwoordig weinig meer over, zoals Venmans terecht opmerkt. Oorlog is een noodzakelijk kwaad, zeker in West-Europa, en nauwelijks nog een podium om je als held te profileren. Op andere punten is hij minder overtuigend. Zo zouden we tegenwoordig slechts werken om geld te verdienen, 'zodat we het daarna weer kunnen uitgeven'. Zulk arbeidsethos getuigt inderdaad van weinig bezieling, maar komt de observatie van Venmans ook overeen met de realiteit? Zij is in elk geval in tegenspraak met recent onderzoek, dat juist aantoont dat plezier in het werk en persoonlijke ambitie steeds belangrijker gevonden worden dan het salaris.

Mooiste zin:
'Zwaarwichtigheid is ons kenmerk.' Mensen zijn ernstige wezens, zegt Venmans, die zich bekommeren over de manier waarop ze hun leven leiden. Vergelijk dat met beesten, die geen ambities koesteren, of het moet de drive zijn om de volgende dag te halen. Eten en drinken, slapen en voortplanten: daar komt een dierenleven in essentie op neer. Natuurlijk ontkomen ook mensen niet aan deze handelingen, maar domweg overleven is onbevredigend. Wij willen onszelf ontplooien en moeten, in de woorden van Venmans, 'werk maken van ons bestaan'.

Reden om dit boek te lezen:
Het biedt een heldere kennismaking met een begrip - thymos - dat inderdaad vrij lang een sluimerend bestaan heeft geleden. Spreken over een heuse rehabilitatie, zoals Venmans doet, gaat echter weer wat ver. De laatste jaren was de thymos namelijk al aardig gerehabiliteerd. Zo speelt het begrip een sleutelrol in het betoog van Francis Fukuyama over het einde van de geschiedenis, dat alweer twintig jaar geleden verscheen. En een paar jaar terug schreef de Duitse filosoof Peter Sloterdijk 'Woede en tijd' (2006), eveneens een lang essay over de 'vergeten' thymos. Overigens erkent Venmans zijn schatplichtigheid aan deze voorgangers ruimschoots.

Reden om dit boek niet te lezen:
Soms blijft het onduidelijk wat Venmans zelf vindt. Gretig haalt hij denkers aan, zoals Friedrich Nietzsche en Herbert Marcuse, soms pagina's lang. Beide denkers vonden dat de moderne mens was verworden tot een hedonistische consument die zich slechts nog richt op zijn eigen kleine geluk. 'De klaagzang over de teloorgang van de echte mens klinkt bekend in de oren', schrijft Venmans. Dat klopt, maar de lezer wil weten: is hij het eens met deze cultuurpessimistische diagnose? Regelmatig verdwijnt Venmans achter de denkers die hij zo uitvoerig het woord geeft.

1. Het vergeten christendom Philip Jenkins

2. De vierde eeuw Wim Jurg

3. Het derde deel van de ziel. Over Thymos Peter Venman

4. De zwijgende God Marjo Korpel en Johannes de Moor

5. Kruistocht Tim Keller

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden