Mensen met kieren

schilderkunst | interview | Kunstenaar Henk Hage maakte portretten van tbs'ers en gaf hun daarmee een gezicht. 'Het waren openhartige ontmoetingen, ze hebben niets meer te verliezen.'

Het lijkt een onmogelijke opdracht. Schilder portretten van 88 tbs'ers, maar ze mogen niet herkenbaar zijn. In Museum Het Valkhof in Nijmegen hangen ze nu bij elkaar. Vanaf tientallen paneeltjes van 17,4 bij 17,2 cm - iets kleiner dan het luikje in hun celdeur - kijken ze de bezoekers aan. Geen namen, geen tekstbordjes, volledig anoniem. Precies zoals in het contract staat dat kunstenaar Henk Hage (66) moest tekenen toen hij de opdracht aanvaardde. Maar als we met Hage langs de portrettengalerij lopen, is het alsof al die naamlozen goede bekenden van hem zijn. Hij stelt er meteen een paar voor.

"Dit hier is Eri, de man met wie ik begonnen ben."

"Die man daar is volledig gehospitaliseerd. Hij praat ook helemaal in het therapeutenjargon.''

"Deze jongen is erg geestig, hij heeft veel humor, ook galgenhumor."

Op één van de paneeltjes is geen gezicht, maar een trein afgebeeld. "Deze man wilde eerst niet meewerken, maar vroeg later of ik een trein wilde schilderen, want dan pakte ik zijn ziel, zei hij. Hij voelt zich uitgerangeerd."

Bij één portret staan we wat langer stil. Vanwege de ogen van de man. Het zijn ogen om bang van te worden. Hage: "Vind je dat? Op deze man kon ik moeilijk vat krijgen. Hij zit al vanaf zijn dertiende vast en is nu 49. Ik kreeg geen oogcontact, omdat hij alleen maar zit te staren. Hij zei: Ik kan makkelijk drie uur naar een punt op de muur staren. Daarom heb ik hem met die starende ogen afgebeeld en kijkt hij je niet aan."

En zo heeft hij over elke geportretteerde wel een verhaal of anekdote te vertellen. Opvallend genoeg gaan die nooit over de misdaden die ze hebben gepleegd. Van de meesten weet hij niet eens waarom ze tbs hebben. Hij wilde het ook niet weten, zegt Hage, al vertelden enkelen hem wel waarom ze soms al tientallen jaren 0pgesloten zitten.

Tbs staat voor terbeschikkingstelling en is geen straf, maar wel een maatregel die iemand zijn vrijheid ontneemt. Tbs met dwangverpleging wordt opgelegd aan mensen met psychiatrische en vaak ook verslavingsproblemen, die (mede) door die problemen een ernstig delict hebben gepleegd.

Gedurende ruim een jaar bezocht Hage de 'longstay'-afdeling van de Pompekliniek in het Brabantse dorp Zeeland. Op 20 mei 2015 begon hij aan het eerste portret. Het plan lag er al in 2013, maar het duurde twee jaar voordat alle instanties die betrokken zijn bij tbs goedkeuring hadden gegeven en de financiering (het Mondriaanfonds droeg bij) rond was.

Hoe kwam u op het idee?

"Het was niet mijn eigen idee, maar van Marco Luijk die als geestelijk verzorger werkt in de Pompekliniek. We ontmoetten elkaar drie jaar geleden tijdens een tentoonstelling van mijn schilderijen in een kerk, waar hij ook voorganger is. Ik heb hem toen mijn boek 'Onbewaakte ogenblikken' gegeven met afbeeldingen van 228 zelfportretten die ik tussen 2003 en 2006 had gemaakt. Hij vroeg me of ik ook weleens iets voor de Pompekliniek wilde doen. Een paar maanden later zijn we erheen gegaan en tijdens dat bezoek ontstond het idee om de tbs'ers te portretteren. Marco wil heel graag het stigma dat rust op deze mensen doorbreken en de vooroordelen die over hen bestaan wegnemen. Ze hebben misdaden begaan, maar zijn ook mensen. Hij wil dat ze een gezicht krijgen."

Hoe doet u dat als die gezichten niet herkenbaar mogen zijn?

"Dat maakte dit project voor mij juist zo interessant, omdat ik werd geprikkeld om voorbij de uiterlijke herkenbaarheid te gaan. Een goed portret laat in de eerste plaats iets zien van het wezen van de mens. Dat is veel meer dan alleen het uiterlijk. En ik wist dat ik het zou kunnen door de ervaring die ik had opgedaan met mijn zelfportretten. Achteraf zeg ik ook dat ik dit project nooit had kunnen doen zonder al die zelfportretten."

Wat hebt u daarvan geleerd dat van pas kwam voor dit project?

"Voor mijn zelfportrettenserie heb ik een zelfportret van Rembrandt op latere leeftijd als de apostel Paulus bestudeerd. Daarop zie je dat het ene oog je aankijkt en het andere oog meer naar binnen kijkt. Als je focust op je spiegelbeeld, kun je nooit beide ogen zien. Dat was precies wat ik eigenlijk altijd zoek in mijn werk. Naar buiten kijken en tegelijkertijd naar binnen. In het zelfportret word je als schilder niet alleen geconfronteerd met je eigen buitenkant, maar ook met vragen als: is mijn portret wel mijn gezicht en wie ik werkelijk ben? Het was een grote ontdekking voor me dat je de spiegel weg moet doen om naar binnen te kijken. Het beeld dat je van jezelf hebt, is maar voor een klein deel gebaseerd op wat je in de spiegel ziet. Met dat inzicht durfde ik het wel aan om deze mensen te portretteren."

En toen bent u daar op een dag gewoon gaan zitten?

"De mensen was verteld wat ik kwam doen, maar het stond uiteraard iedereen vrij om voor mij te poseren. Uiteindelijk hebben er vijftig tbs'ers meegedaan. Sommigen wilden niet omdat ze mijn schilderijen niks vonden, of omdat het onherkenbare toch niet zou lukken. Er zijn er ook bij die zo gehospitaliseerd of beschadigd zijn, dat ze zelfs niet meer van hun kamer komen.

"Een probleem was nog wel dat ik zelfs geen initialen mocht gebruiken. Ik kwam toen op het idee om de namen van sterrenbeelden te gebruiken. Dat bleken er 88 te zijn, precies het aantal portretten dat ik wilde schilderen. Ik heb 88 witte paneeltjes opgehangen, met op de achterkant de internationaal gebruikte afkorting van de sterrenbeelden. Iedereen die zich wilde laten portretteren, mocht een paneeltje kiezen en daarmee zijn eigen sterrenbeeld.

"Dat ging als volgt op de eerste dag: ik zei: Zoekt u maar een plankje uit. 'Maar ze zijn allemaal hetzelfde.' Doe nou maar. 'Goed, doe die bovenste dan maar.' Weet je waarom ik je liet kiezen? Omdat achterop de titel staat, het is een afkorting van een van de 88 sterrenbeelden. Er staat Aps, de afkorting van Apus, de paradijsvogel. Met grote grijns en stralende blik: 'Je moest eens weten wat voor kleuren ik in mijn baard heb gehad.' Na een paar dagen liep het als een trein. Van een aantal mensen heb ik meerdere portretjes gemaakt."

Uw zelfportretten zijn behoorlijk abstract. Dat geldt niet voor de portretten van de tbs'ers.

"Vaak vertelden ze me dat ze het portret aan hun moeder wilden geven. Die hoeven dat niet mooi te vinden, maar ik vond dat ik ze het niet kon aandoen om een portret met bijvoorbeeld alleen maar vegen te geven. Uiteindelijk herkenden ze zichzelf en elkaar ook bijna allemaal in de portretten.

"Ik ben heel intuïtief te werk gegaan. Ik bedacht van tevoren ook niet welke kleuren ik zou nemen. Al pratend deden mijn handen het werk. Ik wilde kijken naar deze mensen zonder oordeel vooraf. Me laten verrassen door wie ze zijn. Alle vooroordelen vielen ook meteen weg door hun openhartigheid. Het waren liefdevolle ontmoetingen met mensen die niets meer te verliezen hebben en zich daarom durven bloot te geven. Keurige mensen hebben geen kieren. Bij deze mensen kiert het aan alle kanten."

Bent u nooit bang geweest?

"De meesten kwamen alleen, sommigen met een begeleider en ik had een pieper bij me. Maar ik ben nooit bang geweest. Dat is ook het hele punt. Het zijn in mijn ogen geen misdadigers of slechte mensen. Ze hebben een misdaad begaan, maar het zijn mensen met een buitengewoon tragisch lot. In zoveel ogen lees je pijn, sommigen zijn ook heel verbitterd, dat laat ik in deze portretten zien."

Gaan mensen door deze portretten anders naar tbs'ers gaan kijken?

"Die vraag kan ik niet beantwoorden, al hoop ik wel dat het iets teweegbrengt. Het is wel belangrijk dat mensen de portretten bekijken in combinatie met de film die over dit project is gemaakt. Ik heb de tbs'ers met de portretten een gezicht gegeven, maar in de film krijgen ze ook een stem. Ik merkte bij mijn vrouw en dochter dat ze toen pas echt geraakt werden. Voor de portretten moet je wat meer moeite doen.

"Ik weet niet of ik hiermee het stigma op tbs'ers kan doorbreken. De vooroordelen zijn zo krachtig. Het enige dat ik kan wensen is dat het besef doordringt dat het mensen zijn die in die kliniek vast zitten.

"Er is veel belangstelling voor dit project, dat zal ook bijdragen aan het wegnemen van vooroordelen. Maar het geeft me ook een dubbel gevoel. Dankzij hun leed krijgt mijn werk aandacht. Ik heb ze voor de buitenwereld een gezicht gegeven, maar de tragiek is dat ze er zelf niets van merken. Het geeft mij het gevoel dat ik ze in de steek laat."

De portretten van tbs'ers van Henk Hage en de film van Anton Houtappels zijn t/m 4 december te zien in Museum Het Valkhof in Nijmegen. Het boek 'Bewaakte ogenblikken, portretten van tbs'ers' kost 19,50 euro, uitgeverij Vantilt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden