Column

Mensen geven hun leven voor een idee, hun idealen

null Beeld

Als atheïst heb ik een wat twijfelachtige verhouding met Pasen. Het is lastig: scholen zijn dicht, winkels gesloten en de supermarkt benadrukt elk gangpad opnieuw dat je geacht wordt allerlei buitenissige culinaire paascapriolen uit te halen. Bovendien komt dat hele wederopstandingsgedoe, gezien de beperkingen van de menselijke biologie, op mij mild ongeloofwaardig over.

Aan de zonnige kant: met Pasen komt ook steevast 'Jesus Christ Superstar' op televisie, een van mijn favoriete films. Ik heb hem zo vaak gezien dat ik de rockopera van begin tot slot zou kunnen meezingen - mocht mijn journalistieke carrière ooit in het slop geraken, dan ben ik voornemens op deze wijze mijn geld te verdienen.

En ik sta bij de film in het krijt. Puur en alleen met kennis uit deze film heb ik me als scholier namelijk door bijna alle godsdienstlessen weten heen te bluffen. Of dat iets zegt over Jesus Christ Superstar of over het godsdienstonderwijs laat ik in het midden.

In de mooiste scène beklimt Jezus, wetend dat hij zo verraden gaat worden, een heuvel bij de tuin van Gethsemane. Daar vraagt hij God waarom hij moet sterven. "Kunt u me nu laten zien dat ik niet tevergeefs dood zal gaan?" vraagt hij, moe en wanhopig. Als antwoord - de film interpreteert de Bijbel hier wat, ehm, losjes - laat God hem beelden zien van allerlei schilderijen van de kruisiging: dankzij zijn dood zullen zijn daden niet vergeten worden. Jezus moet sterven om het christendom te laten leven. Vervolgens aanvaardt hij zijn lot.

In dat beeld zit een grote archetypische schoonheid: de mens die bereidwillig sterft voor wat hij gelooft. Een overtuiging zo groot, dat die het toch ook niet broze overlevingsinstinct overtreft. Een half uur nadat Jesus Christ Superstar was afgelopen, zat ik er nog steeds over na te denken. Waarom geven mensen hun leven voor hun idealen?

Vanuit de evolutie bekeken is dit een zinloze onderneming. Doodgaan zodat je kinderen kunnen leven, is nog te begrijpen. Die hebben immers jouw genen; door hun bestaan te beschermen, bescherm je ook je eigen biologisch erfgoed. Maar sterven voor een idee heeft zo'n voordeel niet. Het enige wat er baat bij heeft - met name als dat sterven een publieke daad is - is het idee zelf. Niets wakkert de verspreiding van een overtuiging zo effectief aan als een sympathieke martelaar.

Bas Haring schreef hierover in zijn boek 'Voor een echt succesvol leven'. Als voorbeeld noemt hij iets wat volkomen tegengesteld is aan Jezus' daad: het destructieve idee om jezelf plus omstanders op te blazen ter meerdere eer en glorie van Allah. Zodra je jezelf de vergetelheid in hebt gebombardeerd, zijn je genen nutteloos. Het idee achter je daad is echter springlevend en zal dankzij je dood zijn weg vinden naar allerlei breinen, waar het wellicht tot nieuwe zelfmoordterroristische aanvallen aanzet.

In een tijdperk waarin onze biologische drijfveren binnen de psychologie een hoofdrol spelen, is het verfrissend om herinnerd te worden aan het simpele feit dat, ten goede of ten kwade, ideeën sterker zijn dan genen. Bij gebrek aan geloof in God en wederopstanding zal ik dat dus voortaan vieren met Pasen: dat mensen niet helemaal te reduceren zijn tot een zak DNA.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden