Mensen en vissen

In het westen van de VS horen eigenlijk niet veel mensen te wonen. Het is er te droog. Maar ze wonen er met miljoenen en vergen daarbij het uiterste van het water dat er is. Deel twee en slot van een reis langs een rivier die op bezwijken staat.

Bas den Hond

'Je ging op de pijp zitten met je benen voor de opening, boven de bak. En dan draaide de boer de kraan open. Met zeventienduizend liter per minuut kwam het water eruit razen, het greep je bij je benen en smeet je halsoverkop die bak in. Je ging er nie' dood van, maar dat had eigenlijk wel gemoeten, hoowhee!'

De boerderij waar Dennis Karnes die jeugdherinnering opdeed, bestaat nog. En nog steeds draait het bedrijf op water dat er vanzelf uit de grond komt. Maar het zou Karnes nu niet meer zo gemakkelijk van die pijp af duwen. Niet omdat hij een volwassen man geworden is, maar omdat de straal nog maar op halve kracht spuit. Het water onder de grond is bijna op. En het is tegenwoordig Karnes' baan om te zorgen dat het niet helemaal opraakt.

Roswell, New Mexico. Twintig kilometer naar het noorden zie je, ondanks de nabijheid van de Pecos, alleen kurkdroge prairie: een halfwoestijn waar cactussen concurreren met verspreide polletjes gras en waar de actiefste levende wezens de hoog in de lucht cirkelende gieren zijn. Maar rond de stad, in wat geologen het Roswell-Bassin noemen, zijn er groene velden en boomgaarden, afgewisseld met weer van die droge stukken. Overal zijn boeren aan het werk met grote sproei-installaties. In plaats van een kerktoren, zoals in Nederland, kondigt een silo voor veevoer elk volgend dorp aan - een levensgroot logo van het plaatselijke honkbalteam erop vertelt je dat de bewoners niet voor de poes zijn in dit gezegende stukje woestijn waar het water zomaar uit de grond komt.

In wat hij liefkozend zijn 'politieauto' noemt, rijdt Karnes, directeur van het waterschap, dat hier het Pecos Valley Artesian Conservancy District heet, ons door zijn gebied. ,,Die pecanbomen heb ik twintig jaar geleden nog helpen planten. De eigenaar werd voor gek versleten, maar nu doen ze hem allemaal na.'

Zo oud ('verouderd en verspillend', zeggen ze in Roswell) als de sloten en kanalen van Carlsbad zijn, zo modern en zuinig zijn de waterwerken hier. Karnes wijst een irrigatievoertuig aan, een honderd meter lange pijp op wielen. Het water komt niet langer uit sproeikoppen, maar druppelt langs draden die het vehikel langzaam over de grond sleept: ,,Bijna geen verdamping meer!'

Maar je kunt ook op andere manieren op water bezuinigen: ,,Die velden daar liggen nu braak. De staat heeft de waterrechten gekocht en laat het water in de grond zitten. Op die manier hopen ze dat er meer naar Texas gaat. Het schijnt nodig te zijn, maar het blijft een rotgezicht. En de buren zijn er ook niet blij mee.'

Sinds het begin van de twintigste eeuw wordt hier water uit de grond gehaald. Minder lang dus dan ze benedenstrooms in Carlsbad water uit de rivier de Pecos halen, en volgens het waterrecht van het Amerikaanse westen moet het boeren hier dus eigenlijk verboden worden zodra ze er in Carlsbad last van ondervinden. Maar dat was geen overweging voor die eerste pioniers in Roswell: zij haalden het water immers helemaal niet uit de rivier, maar uit miraculeuze, onuitputtelijke waterdragende lagen.

Maar dat hadden ze tweemaal verkeerd. Allengs gingen de bronnen zwakker spuiten, tot er zelfs pompen aan te pas moesten komen om de vertrouwde hoeveelheden uit de grond te halen. Steeds hoger werden de elektriciteitsrekeningen, en steeds zouter werd tot overmaat van ramp het water dat naar boven kwam. En, zeiden de boeren in Carlsbad, steeds minder water kwam er bij hen nog door de Pecos. Ook Texas had daar last van, met als gevolg dat die benedenstroomse buurstaat een rechtszaak aanspande en won, en dat Carlsbad in 1976 een beroep deed op de staat, zijn waterrechten te beschermen.

Daar hadden ze niet helemaal ongelijk in, schrijft jurist Emlen Hall van de universiteit van New Mexico in zijn eerder dit jaar verschenen boek 'High and Dry', over de troebelen rond het Pecos-water. Toen in de jaren dertig werd onderhandeld over het waterverdrag tussen Texas en New Mexico was nog niet zo goed bekend waar dat grondwater vandaan kwam, maar inmiddels is het maar al te duidelijk: het is regenwater dat in het westen, op de hellingen van het Sacramento-gebergte, valt en door rivieren naar het oosten, in de richting van de Pecos, wordt gebracht. Halverwege zakken die rivieren echter de grond in langs een poreuze kalklaag. Die laag loopt schuin naar beneden, verder naar het oosten. En precies bij de Pecos houdt hij op.

De westelijke herkomst van het water verklaart de hoge druk van de bronnen: de delen van de kalklaag waar het water binnenkomt, liggen immers tientallen meters hoger dan Roswell, en vormen zo een natuurlijke watertoren. En vermoedelijk staat het ondergrondste stuwmeer van Roswell in verbinding met de Pecos: ,,Ondanks onze activiteiten gaat er ten minste een grotere rivier het Roswell Bassin uit dan erin komt', zegt Karnes droogjes.

Maar daar houdt de eenstemmigheid over de hydrologie van New Mexico zo ongeveer wel op. Voor de boeren in Carlsbad zijn de wetten van het water duidelijk: er is een verbinding met de Pecos, dus in Roswell moeten de jongste bronnen op non-actief worden gezet, net zoveel en zolang tot de Pecos weer genoeg water levert.

Maar zo simpel is het niet, vinden ze in Roswell. Om te beginnen zijn de waterwetten nooit geschreven met grondwater in het achterhoofd. Hoe lang duurt het wel niet voor besparing in Roswell het niveau van de stuwmeren van Carlsbad verhoogt? Gebeurt het ooit wel? Karnes: ,,Het enige dat ik weet is dat wij al jaren zelf aan het besparen zijn. De druk in onze bronnen is weer toegenomen, maar de Pecos heeft hier sinds die tijd geen enkele toename laten zien.'

De staat New Mexico heeft om die reden geen haast gemaakt met het afsluiten van de boeren in Roswell. Eerst moest maar eens precies op een rijtje worden gezet hoe oud de waterrechten van alle betrokken boeren waren, zowel in Roswell als in Carlsbad. Die klus is een kwarteeuw later, vertraagd door rechtszaken, nog steeds aan de gang.

Ondertussen heeft Roswell een geoloog aan het werk gezet om de rivier beter te kunnen begrijpen. Maar het is de vraag, schrijft Emlen Hall in zijn boek, of de wetenschap veel kan oplossen voor de partijen langs de Pecos. De belangrijkste vraag voor New Mexico is immers elk jaar opnieuw hoeveel water er na Carlsbad over de grens met Texas moet stromen. Het antwoord daarop wordt sinds 1988 elk jaar gegeven door een federale river master in Denver. Die gebruikt daarvoor neerslaggegevens van dat jaar en de technische formule die de beide staten ooit in 1948 afspraken. Van die formule klopt volgens moderne hydrografische inzichten weinig, zelfs al zouden de rivier en het klimaat van New Mexico sinds 1948 precies hetzelfde zijn gebleven, wat natuurlijk niet zo is. Maar de river master mag de formule niet veranderen.

De jaarlijks vastgestelde 'waterschuld' van New Mexico heeft dus weinig te maken met hoeveel water er nu echt door de rivier stroomt. En houdt al er helemaal geen rekening mee dat de beschikbare hoeveelheid water voor landbouw almaar afneemt. Bijvoorbeeld doordat er nog een andere partij blijkt te zijn met zeer oude waterrechten, en waar de pioniers en de wetgevers van voorbije eeuwen nog nooit aan hadden gedacht: de natuur.

De federale overheid heeft namelijk ontdekt dat er in de rivier een unieke vis voorkomt, de Pecos blunt shiner. Die kan er, zoals de meeste vissen, niet tegen als de rivier droogvalt. En de natuurbeschermingswetten gelden ook in het westen. Zo nu en dan moeten daarom de stuwdammen open om dat te voorkomen. Waarna het water langs tandenknarsende boeren in Roswell en Carlsbad zomaar naar Texas stroomt, of dat er nu recht op heeft of niet.

Eén troost: daar zal het, zoals het in het westen van de VS hoort, alsnog tot de laatste druppel gebruikt worden. Aan de wereldberoemde meloenen van Pecos, Texas zit voortaan, voor wie het wil proeven, een vissensmaak.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden