Interview

'Mensen en machines hebben elkaar nodig'

Lora Aroyo Beeld Patrick Post

Computers meer op mensen laten lijken. Dat is het doel van professor Lora Aroyo. Ook als dat betekent dat computers onze nare trekjes gaan overnemen. 'We vormen samen een ecosysteem.'

Om computers te verbeteren, moeten we ze leren hoe mensen denken, praten en omgaan met informatie, betoogde Lora Aroyo, hoogleraar Human Computer Interaction aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, in haar oratie op 15 september. Computers zijn goed in razendsnel informatie vinden en reproduceren. Mensen zijn goed in het interpreteren van context, ambiguïteiten, grijstinten. Mens en machine hebben dus elk hun eigen specialisme. "Toch lachen we graag om computers die met een fout antwoord komen", zegt Aroyo. "Maar daar hebben ze altijd een goede reden voor. Het betekent dat ze informatie missen. Zodra ze die hebben, zijn ze meteen weer veel sneller en accurater dan mensen."

Vroeger werd de kennis van lerende machines en AI (kunstmatige intelligentie) ingebracht door experts. "Machines kunnen een kat herkennen omdat we ze hebben gevoed met duizenden plaatjes en daarbij zeiden 'dit is wel een kat' en 'dit is geen kat'. Dat is de binaire wereld van machines: het is het één, of het ander. Inmiddels kan er veel meer, dankzij de enorme toename van de rekenkracht van computers en van data. We verwachten ook veel meer van onze apparaten. Denk alleen maar aan wat je telefoon allemaal moet kunnen. En dus is die binaire wereld niet meer toereikend. De wereld is niet zwart-wit, maar grijs, een beetje van dit en een beetje van dat en dan nog een beetje van iets anders. Het antwoord op elke vraag is: hangt ervan af. Er is niet meer slechts één juist antwoord dat alleen maar door een expert gegeven kan worden, er is de kennis en het perspectief van iedereen, van de crowd."

Aroyo is betrokken bij de ontwikkeling van een methodologie voor crowdsourcing - CrowdTruth - waarmee computers die kennis kunnen verkrijgen en ervan leren. Waarbij er dus niet meer de binaire waarheid is, maar een veelheid van verschillende waarheden. Allemaal kloppend in hun eigen context en perspectief. "Computers moeten kennis gaan benaderen op de manier van mensen, dus met gevoel voor verschillen en grijstinten. Ze kunnen dan verbanden leggen tussen data en ons van daaruit suggesties doen."

Muziekdienst Spotify suggereert allerlei leuke bandjes op basis van wat ik luister. Dat werkt toch prima zo?

"Voor zulke suggesties heb je geen lerende computer nodig. Spotify herkent gewoon muziek met een bepaald label. Maar misschien luister jij wel vooral op vrijdagavond naar die muziek. En luisteren andere mensen weer naar andere muziek op vrijdagavond. Als het systeem die verbanden kan leggen, die context herkent, kan het bijvoorbeeld een 'vrijdagavond-speellijst' gaan voorstellen."

Zijn er ook toepassingen met meer maatschappelijke impact?

"De toepassingen zijn eindeloos. Elke dokter heeft zijn eigen expertise. Die kun je beschikbaar maken voor alle artsen wereldwijd in een gedeeld kennissysteem, dat die data kan verwerken en benutten om te helpen diagnoses en behandelingen te bepalen. Voeg daar de ervaringen van de crowd aan toe, in dit geval de patiënten: 'welke symptomen heb ik, slaat de behandeling aan.' De computer moet ook hier gevoelig zijn voor context om suggesties te kunnen doen. De behandeling is namelijk niet altijd hetzelfde, maar anders bij kinderen of bij patiënten met koorts."

Bent u met uw onderzoek naar lerende machines ook een wegbereider voor AI?

"Ik werk eraan dat machines mensen beter gaan begrijpen. Siri op je iPhone, Ok Google, dat is allemaal AI."

Aroyo's telefoon mengt zich in het gesprek. Het apparaat wil iets zeggen over AI. Het is de Ok Google app die reageert op spraakcommando's. Aroyo glimlacht, bijna vertederd. "Hij hoorde me en wilde antwoord geven."

De Russische president Poetin zei onlangs: 'Wie de leiding neemt in kunstmatige intelligentie, zal heersen over de wereld.' Heeft hij gelijk?

"Ach. Weet je, alle bedrijven die doorbraken doen op het gebied van AI maken hun code openbaar. Mensen gaan die aanvullen of kraken, waarna je weet hoe je hem veiliger moet maken. Iedereen werkt er aan mee. Dat delen, die openheid, is essentieel voor het succes van AI Je kunt dat niet voor jezelf houden om ermee te heersen. Data zijn nu belangrijker dan software. Data is power."

Ook Stephen Hawking waarschuwde dat machines met kunstmatige intelligentie de macht kunnen overnemen.

"Alle technologie kan verkeerd gebruikt worden. Mensen waarschuwden voor de smartphone, en dat televisie ons in zombies zou veranderen. Er kan van alles mis gaan, maar zolang we samenwerken en data open houden, is er genoeg sociale controle. Als AI ons ruïneert, komt dat door ons gebruik ervan. Je moet banger zijn voor mensen dan voor machines."

Als computers meer op mensen gaan lijken, krijgen ze dan ook onze onhebbelijke trekjes?

"Sommige wel. Vorig jaar was er een experiment van Microsoft met hun chatbot op Twitter, die leerde van interactie met mensen. In minder dan 24 uur werd dat een racistisch monster. Omdat hij met zulke 'kennis' gevoed werd, om hem te ontregelen. Je ziet dat ook bij experimenten met zelfrijdende auto's. Het grootste probleem is dat menselijke weggebruikers willen laten zien dat ze die auto kunnen stuk maken of laten falen. Dus ook hier ligt het eigenlijk weer aan de mensen."

U laat computers meer op mensen lijken, maar passen mensen zich ook aan computers aan?

"Zeker. Tieners zijn bijvoorbeeld veel beter in multitasken dan oudere generaties. Dat is echt een nieuwe vorm van intelligentie. Oudere mensen hebben moeite met een filmpje kijken en tegelijkertijd telefoneren. Het is gemakkelijk om negatief te doen over de tieners: jullie lezen nooit meer een boek! Maar ik kan nu een computer al die boeken laten lezen die ze voor mij samenvat, waarna ik altijd nog gericht verder kan gaan lezen. Menselijke denkkracht en de rekenkracht van computers zijn complementair. Mensen en machines hebben elkaar nodig. We vormen samen een ecosysteem."

Mensen willen ook nog wel eens tegen machines praten. Als de auto niet wil starten...

"Mensen zijn zo irrationeel. We zeggen ook tegen onze hond of kat dat we hun mammie zijn. Niets mis mee. Mensen zijn gewoon rare wezens. Maar ik geloof niet dat ik tegen mijn auto praat. Alleen tegen de computer, tegen Ok Google en Siri."

Aan het begin van uw oratie gaf u een overzicht van alle vrouwelijke onderzoekers waar u mee gewerkt heeft. Waarom?

"Van de twintig hoogleraren bij Computer Science aan de VU zijn er maar twee vrouw. Dat is belachelijk. Ik wil studenten meer vrouwelijke rolmodellen laten zien. De afwezigheid van vrouwen kan intimiderend zijn. Je moet echt vastberaden en pushy zijn om hogerop te komen."

Bent u vastberaden en pushy?

"Ik heb een gezonde ambitie. Ik ben ook expat, die zijn vaak ambitieus. Je bent van het ene land naar het andere gegaan, dus je wilt slagen, omdat dat anders allemaal voor niets is geweest. Want het is niet altijd gemakkelijk. Ik woon al twintig jaar in Nederland, heb de Nederlandse nationaliteit, en in al die tijd heeft niemand ooit gevraagd: vertel eens over Bulgarije? Mensen kennen alleen de verhalen over drugs en prostitutie. Je moet bewijzen dat je deugt, alleen omdat je uit een ander land komt. En intussen werd mij wel verteld hoe je hier moet afwassen, met een apart doekje voor de vaat en voor je handen. Als je niet in je eigen land woont, snap je pas echt hoe belangrijk tolerantie is en leer je verschil van inzicht te accepteren. We zijn als samenleving bang voor verschillen. Terwijl je juist leert uit verschillen. Best typisch, dat ik werk aan computers die als mensen verschillen moeten kunnen interpreteren, terwijl we daar zelf helemaal niet goed mee om kunnen gaan."

Heeft u thuis robots? Om het gras te maaien of te stofzuigen?

"Nee, maar ik ben wel van de gadgets. Ik heb een kerkhof vol apparaten die ik niet meer gebruik of die stuk zijn: smartwatches, een weegschaal die me herkent en data naar mijn telefoon stuurt. Ik gebruik nog wel Google Home, met in elke kamer een pod om tegen te praten. 'Het licht mag uit', 'Zet maar een muziekje op' en 'Hoe warm wordt het vandaag?' Tegen mij zegt hij het in graden Celsius, tegen mijn man, een Amerikaan, in Fahrenheit. Aandacht voor verschillen, ja."

Fake news herkennen

Lora Aroyo (1973) is hoogleraar Human Computer Interaction aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Ze studeerde computerwetenschappen aan de Universiteit van Sofia in Bulgarije en promoveerde in 2001 aan de Universiteit Twente. Ze was gasthoogleraar aan de Universiteit van Osaka in Japan en is ook verbonden aan Colombia University in New York. Ze won diverse prijzen en beurzen met haar werk op het gebied van kunstmatige intelligentie, crowdsourcing en het semantische web. Een van haar toekomstige projecten is een media-analyse door computers om vooringenomenheid en daarmee bijvoorbeeld fake news te herkennen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden