Mensen die hun masker laten vallen

interview | Voor het programma 'Dutch Doubles' koppelde Het Nationale Ballet vier choreografen aan vier bekende kunstenaars. Choreograaf Ton Simons en fotografe Rineke Dijkstra vonden elkaar in hun gevoel voor het kwetsbare in de mens.

Danser Peter Leung gaat elke ochtend voordat de repetities beginnen naar de sportschool om extra conditie op te bouwen. Want het duet 'Romance' - als onderdeel van het programma 'Dutch Doubles' dat Ton Simons voor Het Nationale Ballet maakte, is verschrikkelijk zwaar om te dansen. Simons: "Doorgaans kom je als danser op, doe je je ding, en je gaat weer af - al dan niet aan de zuurstoffles. Maar dit duet is tien minuten non-stop. Er is geen enkel rustpunt. De energie moet blijven vloeien."

Het tweede deel van Mozarts pianoconcert in D mineur waarop het ballet is gezet, is 'goddelijke muziek', zegt Simons en dat helpt, naast die dagelijkse fitness-sessies, ook. Voor drie verschillende casts werkte hij niet louter met solisten, zoals gangbaar bij zulke intensieve duetten, maar ook met dansers uit het corps de ballet. Wat de dansers met wie hij werkt in 'Romance' in hem aansprak? 'Gentle souls' zijn het, zegt Simons. "Mensen die kalmte over zich hebben. Die puur, ingetogen en kwetsbaar zijn." Rineke Dijkstra vult aan: "En die vanuit die eigenschappen scherpe en uitgesproken dingen kunnen doen."

undefined

Helemaal geven

De keuze voor juist deze dansers staat, zo blijkt gaandeweg het gesprek, voor de artistieke drijfveren waarin Ton Simons en Dijkstra elkaar hebben gevonden. De woorden 'kwetsbaar', 'authentiek' en 'eerlijk' vallen vaak. Die kwaliteiten zit in ieder mens, maar het is de kunst om die eruit te halen, vindt Dijkstra, internationaal vermaard om haar indringende fotoportretten. "Ik vind het fascinerend hoe de dansers tot het uiterste gaan, er hun hele persoonlijkheid in gooien." Simons: "Tot op zó'n punt van inspanning dat er simpelweg geen ruimte is voor flauwekul. Ergens halverwege het duet slaat de vermoeidheid toe en dan wordt de concentratie perfect. Alles wat overbodig is, verdwijnt. De grote balletdanser Rudolf Noerejev zei ooit: 'Elke keer als we het toneel betreden, wordt er van ons gevraagd ons volkomen kwetsbaar op te stellen.'" Dijkstra: "Dansers moeten zich helemaal geven. Het kan altijd misgaan."

Dijkstra maakte voor het duet twee films waarop de dansers, vrouw en man, in close-ups en halfshots onafhankelijk van elkaar zijn te zien. "Ik was bij een eerste repetitie en realiseerde me, zo dicht op de huid in de balletstudio, dat je dansers op toneel nooit écht ziet, er is altijd afstand. Ik toon ze in de films die ik heb gemaakt als mensen, zoals ze zijn. Tijdens de repetities vond ik 'de tijd tussendoor' zo mooi, hoe de dansers voordat ze aan de beurt zijn nog even snel passen doornemen, of een lok van hun haar gladstrijken. Ook wilde ik onderzoeken hoe ik iemand kon vastleggen, die totaal is uitgeput, niets meer op kan houden. In deze tijd zijn er zo veel mogelijkheden voor het manipuleren van het bewustzijn, mensen proberen zo gretig om op een bepaalde manier over te komen. Terwijl ik het interessanter vind als mensen hun masker laten vallen."

Simons: "Ik wist meteen dat ik met fotografe Rineke Dijkstra wilde werken, toen Het Nationale Ballet kwam met het voorstel voor 'Dutch Doubles'. Kort daarvoor had ik in het Stedelijk Museum een videowerk van haar gezien: 'I See a Woman Crying'. Drie videopanelen waarop schoolkinderen praten over een kunstwerk. Ik vond dat ongelooflijk goed. Je krijgt een gevoel van de totale kwetsbare, kostbare levendigheid van die kinderen. Het is een sublieme verdichting van een alledaagse ervaring. Ik weet niet wat je meer zou moeten vragen van kunst."

undefined

Alle kanten op

Rineke Dijkstra fotografeerde en filmde jongeren op het strand en uit de disco, stierenvechters, en nu dan dansers. Wat hebben die met elkaar gemeen? Simons, lachend: "Ze zetten allemaal hun leven op het spel." Dijkstra: "Het gaat mij niet alleen om de mensen die ik fotografeer, maar ook om wat ze vertegenwoordigen. Tieners zitten niet vast in mechanismen, ze zijn zoekende, en die openheid wil ik pakken. Bij de stierenvechters wilde ik onderzoeken of het mogelijk is tegengestelde emoties als doodsangst, trots, uitputting en opluchting te vangen in één beeld. In 'Romance' ging het me erom de weg naar opperste concentratie te vangen. De staat van wording in plaats van een gefixeerd iets. Dat het vloeibaar is, nog alle kanten op kan. Als kind maakte ik sculpturen. Ik heb gekozen voor fotografie, maar dat sculpturale in mijn werk is gebleven."

Simons: "Dat bindt ons ook. Ik ben beeldhouwer geweest, en danste er een beetje bij, totdat ik een optreden van de Merce Cunningham Company zag. Dit is dans als beeldende kunst, dacht ik. In plaats van met brons, textiel en verf ben ik toen met mensen van vlees en bloed gaan werken."

Dijkstra: "Ik kende het werk van Ton niet goed, maar zag een opname van 'The Nature of Difference' die hij eerder voor Het Nationale Ballet had gemaakt. Daarin hij goochelde hij met patronen en constellaties. Een van mijn literaire favorieten is 'Bloedverwanten' van de Amerikaanse schrijver Michael Cunningham; elk hoofdstuk wordt daarin vanuit het perspectief van steeds een ander familielid geschreven; prachtig! Daar zit zo'n waarheid in. Tons stuk bevatte ook zo'n waarachtigheid, met dansers die zich steeds weer op andere manieren tot elkaar verhouden, andere patronen met elkaar aangaan. Net als het leven zelf."

Simons, Nederlandse maestro van de zogeheten pure dans: "Voor dat werk volgde ik een heel cerebrale structuur, maar voor 'Romance' wilde ik helemaal vanuit mijn hart werken. En daar heb ik een kunstenaar bij gezocht met een grote sensibiliteit. Dat het duet over liefde gaat, zal ik niet snel zeggen. Ik houd me in mijn werk niet bezig met betekenissen, mijn werk gaat over moduleringen, over geleidingen van energie. Maar ja, als je eruit haalt dat het over liefde gaat, vind ik dat mooi. Er is tenslotte geen ander onderwerp. Er is liefde en er is dood, en het gaat erom hoe je daarnaar kijkt en dat ervaart. Sommige kunstenaars laten het zien met een citroen op een blauw bord."

Dijkstra: "Ik wilde per se geen documentaire maken, de films zijn in een studio opgenomen, in een oneindige zee van wit. Ik heb de ruimte om de dansers heen als het ware weggehaald, waardoor ze zijn geïsoleerd van een context, op zichzelf worden teruggeworpen. Het is de kale werkelijkheid."

Simons: "Bij ons geen romantische sprook- jespaleizen. Dit is wat het is."

'Dutch Doubles' van Het Nationale Ballet bevat naast het werk van Ton Simons/Rineke Dijkstra, ook balletten van Jorma Elo/Viktor & Rolf, Hans van Manen/Remy van Kesteren en Juanjo Arqués/Krijn de Koning. Van vandaag t/m zaterdag 3 mei in Nationale Opera & Ballet, Amsterdam. www.operaballet.nl.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden