Mensen blijven graaien, zorg dus voor toezicht

Kapitalisten vertonen het gedrag van lemmingen. (AFP)

Natuurlijk zijn er mensen die zich gewetenloos hebben verrijkt, maar de toezichthouders zaten te slapen. Hoe kan het dat er zulke gigantische economische problemen konden ontstaan waarbij de laatste drie jaar wereldwijd tussen de 30 en 40 biljoen (1000 miljard) dollar kapitaal is vernietigd?

De industrie is tot stilstand gekomen. Talloze burgers verliezen hun baan en gepensioneerden zijn bezorgd over de instandhouding van hun pensioen. Er dreigt depressie en niet meer alleen een tijdelijke recessie. Mensen zijn bang voor de toekomst.

Velen wijzen naar de bonuscultuur in het bedrijfsleven. De bonussen werden weer in verband gebracht met de schijnwinsten van bedrijven die burgers grote zeperds bezorgden en de ’graaiers’ gigantische – niet verdiende – rijkdom opleverde. Maar dat is slechts een halve waarheid en ik zal uiteengezetten waarom. Kapitalisten, dat zijn de meesten van ons, vertonen net als in alle andere groepen sociaal-psychologische kenmerken of kuddegedrag, die bepalend kunnen zijn voor het individueel handelen van de leden. We zullen er één uitlichten, te weten lemmingengedrag. Dat werkt als volgt.

Er zit een fout in een systeem, in dit geval de waarderingen voor beleggingen door voormalig gerenommeerde financiële instituten als Moody, Standard & Poor’s en Fitch. Die geven tophypotheken de hoogste waardering (een ’A-rating’), dus zeer kredietwaardig. Ze vergeten echter in hun modellen op te nemen dat huizenprijzen kunnen zakken en dat toezichthouders slapen, zoals meestal als het om grote zaken gaat.

Bankiers en andere managers zien opeens dat de buurman overmatige winsten maakt. Die ’gouddelver’ belegt zijn spaartegoeden in tophypotheken, die al gauw 1 à 2 procent meer rente opleveren dan in andere gevallen. De achterblijvers zien, gadegeslagen door kritische analisten, met lede ogen dat een ander veel meer winst maakt dan zij.

De achterblijvers haasten zich om bij de kudde ’gelukkigen’ aan te sluiten, zij schaffen ook dit soort riskante beleggingen aan, want zij zouden de boot eens kunnen missen. Dat wordt nog versneld door een tweede systeemfout, namelijk dat topmensen bonussen ontvangen over de kortetermijnwinsten die zij boeken. Hypotheekverstrekkers zijn door de plotselinge toevloed van middelen aangenaam verrast, want financiering blijkt opeens helemaal geen probleem meer te zijn, de bomen groeien tot aan de hemel.

Zij geven meer tophypotheken uit, totdat de bom barst. De huizenprijzen zakken plotseling dramatisch. Men wordt angstig, wil weg van de plaats des onheils en rent blind een andere – foute – richting op, rechtstreeks het ravijn in, net als lemmingen. Wij betreuren daarna vele doden. De keizer bleek geen kleren aan te hebben, we zijn er weer ingetuind. En telkens maakt de mensheid dezelfde fout.

Terug naar de bonussen, die zijn slechts symptomen van graaigedrag. Bonussen of andere profijtdeling zal altijd de kop opsteken als dat door een systeem wordt begunstigd. Calvijn zei het al: ’de mens is geneigd tot al het kwaad’. Kapitalisten, dat zijn de meesten van ons die graag meer willen verdienen. Wie zijn nu schuld? Natuurlijk de graaiers, die hebben zich gewetenloos verrijkt. Maar dat is toch een te eenvoudige redenering. Het probleem zit vooral in systemen en in toezichthouders die – ik herhaal – meestal slapen.

Of misschien eerlijker, chic met een ons-kent-onscultuur, morrelen aan enkele onderdelen, terwijl ze geen overzicht hebben over het geheel. De maatschappij moet wat doen aan beter – internationaal – toezicht. Dat zijn geen erebanen, maar een professie die zich niet moet laten inkapselen in een star systeem.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden