Menselijkheid versus goddelijkheid

Ze schilderden dezelfde religieuze onderwerpen; toch zien de werken van Oost- en West-Europese schilders er totaal anders uit. Een expositie laat de verschillen zien.

TEKST SANDRA KOOKE

In de vaste opstelling van het Museum Catharijneconvent hangt een piepklein schilderijtje van Geertgen tot Sint Jans. Op 'Christus als Man van smarten' (ca. 1490) kijkt een diepbedroefde, met tranen van bloed overdekte Christus ons aan. Hij staat in een open grafkist, omgeven door een huilende Johannes, Maria en Maria Magdalena en drie engelen.

Wat een emotie! Het is onmogelijk hier onberoerd naar te kijken. En dat was ook precies de bedoeling van de schilder. Sinds de Italiaan Giotto eind dertiende eeuw zijn vernieuwende fresco's schilderde, is emotionele betrokkenheid van de kijker het belangrijkste doel van de westerse religieuze schilderkunst geworden. Door heiligen zo menselijk mogelijk af te beelden - met emotie en in een realistisch landschap of interieur - moest het geloofsvuur worden opgestookt.

In de byzantijnse kunst werd deze stap niet gezet. Daar bleven afbeeldingen van Christus en heiligen vanaf de elfde eeuw vrijwel ongewijzigd. Een orthodox icoon probeert niet Jezus of Maria menselijk te maken, maar verbeeldt juist Hun goddelijkheid. En die is onveranderlijk. Dat geeft iconen een zeker gesloten karakter. Zoals bijvoorbeeld te zien is op de vijftiende-eeuwse 'Christus als Man van Smarten' van Veneto-Kretenzische oorsprong. Daar wijzen alleen het schuin gebogen hoofd en de wonden op lijden. Veel ingetogener dan bij Geertgen tot Sint Jans.

Op de tentoonstelling 'Goddelijke inspiratie' in het Museum Catharijneconvent is dat verschil tussen westerse en orthodoxe kunst goed te zien. Tegelijk is duidelijk dat de oorsprong van de voorstelling steeds dezelfde is.

Neem de Russische 'Christus Mandalion' en de Noord-Nederlandse 'Zweetdoek van Veronica'. Op de tentoonstelling hangen ze naast elkaar. Beide voorstellingen uit de zeventiende eeuw gaan terug op de legende dat Veronica Jezus een doek aanbood om Zijn gezicht af te drogen terwijl Hij met het kruis op Zijn rug naar Golgotha liep. Op de doek bleef een afdruk van Zijn gelaat achter, waardoor wij nu onder meer 'weten' dat Jezus een middenscheiding in Zijn haar had en een snor en baard droeg. Op beide voorstellingen is deze haardracht te zien. Maar de gestileerde Russische afbeelding is een wereld van verschil met de westerse, die een menselijker gelaat toont.

Uitgangspunt van de tentoonstelling is een serie iconen uit het Moskouse Andrej Rublev museum. Een buitenkans om deze - inderdaad schitterende - topstukken te kunnen tonen en naast westerse kunst te plaatsen om de verschillende ontwikkelingsgang te laten zien. Maar de vraag is vervolgens wat je voor tentoonstelling wilt maken.

Het lijkt erop dat het museum niet heeft kunnen kiezen, want het perspectief wisselt van zaal tot zaal. De ene keer alleen iconen, de andere keer alleen westers, dan weer door elkaar. Heel even een zaal waarin de invloed van westerse schilders in Moskou wordt getoond, dan weer door naar hoe een icoon wordt gemaakt, dan weer een zaal met thematische vergelijkingen. Een deel van de tentoonstelling houdt de chronologie aan, de rest helemaal niet.

Dat is jammer, want weliswaar komen verschillen en overeenkomsten in beeld, maar met een geconcentreerder aanpak had zoveel meer getoond kunnen worden. Bijvoorbeeld dat de Russische iconen wel degelijk een ontwikkeling doormaakten. Niet alleen door de komst van westerse schilders naar Moskou, maar ook door de blik op het westen vanaf de achttiende eeuw. En dat naarmate de tijd verstrijkt, de verschillen groter worden omdat de westerse kunst de vaste iconografie loslaat.

Desondanks is het de moeite waard de dertig iconen uit het Andrej Rublev museum te gaan zien. En loop daarna een verdieping lager even langs Geertgen tot Sint Jans. Want groter kan het verschil met een icoon niet zijn.

HHHHH

'Goddelijke inspiratie. Russische ikonen ontmoeten westerse kunst' is tot en met 4 augustus te zien in Museum Catharijneconvent, Utrecht. Info. www.catharijneconvent.nl

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden