Menselijke maat lijkt vergeten

Nederland maakt gezinshereniging veel te moeilijk, met schrijnende situaties tot gevolg, vindt UNHCR Nederland. Trouw portretteerde vluchtelingen die op gezinsleden wachten, en laat tot slot van deze serie de politiek aan het woord.

Somalische asielzoekers die hun vingertoppen afschuurden of vijlden. Of ze insmeerden met lijm. "Dit is een schaal van misbruik die we niet eerder hebben gezien", zei toenmalig staatssecretaris Nebahat Albayrak van justitie. Door het mutileren van vingertoppen was het nauwelijks mogelijk de identiteit van asielzeokers vast te stellen en was het ook moeilijk om te controleren of ze al elders in Europa een keer asiel hadden aangevraagd.

In de jaren voor 2009 steeg het aantal asielaanvragen van Somaliërs in Nederland explosief. Velen meldden zich met gemutileerde vingertoppen. Wat Albayrak ook opviel, was het grote aantal pleegkinderen dat in het kader van gezinshereniging zou moeten overkomen. Ze vermoedde misbruik en scherpte het nareisbeleid voor gezinsleden van erkende vluchtelingen ruim drie jaar geleden aan.

"Dat is toen volledig doorgeslagen", zegt Albayraks partijgenote Khadija Arib nu. Het PvdA-Kamerlid vindt dat het beleid veel te streng is en heeft staatssecretaris Teeven (justitie) gevraagd de regels te versoepelen: "Natuurlijk moeten we fraude aanpakken. Maar hiervan worden grote groepen vluchtelingen die al zoveel ellende hebben meegemaakt de dupe. Vreselijk."

Met dit beleid tarten we de fundamentele rechten van toch al getraumatiseerde mensen, vervolgt Arib. "Ze zijn hier vreemd, ze zijn vreemdeling, ze zijn alleen. Het is belangrijk dat we hen snel met hun gezin herenigen. Dat gebeurt nu veel te vaak niet en dat levert schrijnende verhalen op." Arib hoopt dat Teeven zijn beleid zal aanpassen. "En als dat niet ver genoeg gaat, zal ik daar in de Kamer verder voor vechten."

De strengere aanpak van Albayrak had tot gevolg dat het percentage afwijzingen steeg van 19 procent in 2008 tot ruim 80 procent in 2011. De Immigratie- en Naturalisatiedienst IND noemt dat een bewijs dat er werd gefraudeerd. Critici vinden dat te kort door de bocht. "Ik weet dat er is gerommeld met documenten, maar was het allemaal list en bedrog? Of is het stempel 'fraude' iets te gemakkelijk gebruikt?" zegt René Bruin van UNHCR Nederland. "Ik heb geen onderzoek gezien dat een zo negatieve reactie op verzoeken tot gezinshereniging rechtvaardigt."

Er is ook geen onderzoek geweest, niet in de vorm van pakken papier of zo, erkent het ministerie. "Er waren signalen. Van de marechaussee over mensenhandel. Zelf kwamen we buitengewoon grote gezinnen tegen. Echtparen, begin dertigers, met vijftien kinderen. Dat kan, maar we vermoedden fraude", zegt een woordvoerder.

"Er zijn onder het mom van 'allemaal fraude' allerlei regeltjes tussendoor gefrommeld die nu ook vele anderen duperen", zegt Rombout Hijma, advocaat in Utrecht, gespecialiseerd in migratierecht. Die regeltjes zouden, volgens een rapport van Defence for Children en VluchtelingenWerk in strijd zijn met het Kinderrechtenverdrag. "Daarin staat dat de overheid aanvragen met menselijkheid, welwillendheid en spoed moet behandelen. Aan geen van deze normen wordt nu voldaan", zeggen de organisaties. VluchtelingenWerk berekende dat er sinds de aanscherping zo'n 4800 mensen niet zijn herenigd met hun gezin.

UNHCR klaagt over juridische en praktische obstakels die (snelle) gezinshereniging in de weg staan. Eén van de regels die knelt, is dat gezinnen in het land van herkomst moeten zijn gevormd. Als partners elkaar tijdens hun vlucht, in een buurland, zijn tegengekomen en daar zijn getrouwd, komen ze niet in aanmerking. Belemmerend is ook, stelt UNHCR, de eis dat echtpaar en (pleeg)kinderen op het moment van vertrek uit het land van herkomst feitelijk een gezin vormden. Soms zijn gezinnen door dreiging, aanslagen en oorlogen eerder uit elkaar gerukt, en zijn kinderen tijdelijk bij opa's en oma's ondergebracht.

Hoewel hevig bekritiseerd, houdt Teeven vast aan het criterium van een 'feitelijke gezinsband'. Een wettelijke eis, stelt hij. En: "De bewijslast dat aan de voorwaarden wordt voldaan, ligt bij de vreemdeling."

Het CDA vindt die bewijslast te zwaar, er zijn te hoge drempels opgeworpen. "Voor ons staat bovenaan dat het recht op gezinsleven wordt geëerbiedigd. Uit de serie verhalen in Trouw blijkt dat dat nu niet meer aan de orde is", zegt Eddy van Hijum. "Het beleid is doorgeschoten. Natuurlijk moeten we zorgvuldig zijn, maar we zouden ook coulant zijn voor mensen uit oorlogsgebieden. Het lijkt erop dat we de menselijke maat uit het oog zijn verloren. Daar ga ik de staatssecretaris over bevragen."

De procedures duren te lang, zeggen de critici. In Trouw vertelde de Syriër Mounir Fattal die 630 dagen op de komst van vrouw en dochter moest wachten: "Zo'n lange periode is ruim voldoende om een huwelijk kapot te maken of een mens te breken. Ik hoor van procedures gezinshereniging die vier, vijf jaar duren. Ik ben Nederland dankbaar voor de kansen die wij hebben gekregen, maar dit vind ik schandelijk voor het land."

Het ministerie streeft naar snel, maar vooral naar nauwkeurig, stelt een woordvoerder. "Verhalen moeten enigszins geloofwaardig zijn. De ervaring is dat leugens anders soms jaren later aan het licht komen. En dat is dan extra vervelend, ook voor de vluchteling."

In algemeenheid vindt de VVD dat de nareisprocedure een rechtvaardige en zorgvuldige procedure dient te zijn, zegt Kamerlid Malik Azmani. "Maar het is goed om na te denken hoe de procedure zo snel en efficiënt mogelijk opgezet kan worden, zonder dat ingeleverd wordt op zorgvuldigheid en het tegengaan van misbruik."

UNHCR wijst de overheid ook op praktische bezwaren rond de nareisregeling. De benodigde visa voor de 'achterblijvers' moeten worden opgehaald in de ambassade, waar de DNA-testen worden gedaan en de achterblijvers door de IND worden gehoord. In veel landen zijn die ambassades om veiligheidsredenen of bezuinigingen gesloten. UNHCR wil dat ambassades samenwerken, of dat een organisatie als het Rode Kruis de DNA-testen mag uitvoeren.

Gerd Leers, die in het vorige kabinet het asielbeleid onder zijn hoede had, erkende vorig jaar dat het beleid te restrictief was. Hij was bereid te onderzoeken of er kan worden samengewerkt met 'bevriende mogendheden'. "Dat zou de zaak vergemakkelijken", zei hij. Zijn opvolger Teeven liet in december aan de Eerste Kamer weten dat samenwerking met andere ambassades niet zo simpel is. Toch begint hij een onderzoek naar de haalbaarheid ervan. De VVD voelt iets voor het voorstel van UNHCR om die organisatie, of het Rode Kruis, in te zetten bij het uitvoeren van DNA-testen in landen waar geen ambassade is. Ook dat is een onderzoek waard, zegt Azmani (VVD).

Arib, Van Hijum en Azmani wachten in de Tweede Kamer op de aanpassingen van Teeven, Tineke Strik doet dat in de Eerste Kamer. Zij drong al eerder aan op aanpassingen. Naast senator is ze universitair docent migratierecht aan de Radboud Universiteit. Momenteel stelt ze een rapport samen over gezinshereniging in een aantal Europese landen: "Het is nergens zo erg als hier. Het valt soms in andere landen nauwelijks uit te leggen. Fraude is het toverwoord geworden voor het opwerpen van obstakels voor iedereen, waardoor gezinsleden onnodig lang of zelfs permanent gescheiden leven."

Strik vreest soms dat de echte oplossingen 'uit Europa' moeten komen. "Ik hoop dat de Europese Commissie hier snel naar kijkt. Die signalen zijn er. We moeten niet vergeten dat het gaat om mensen die erkend zijn als vluchteling", zegt Bruin (UNHCR). "Ik hoop dat het kabinet niet wacht met het doorvoeren van wijzigingen totdat de Commissie stappen onderneemt."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden