'Mens is geen rentmeester, maar bouwmeester van biodiversiteit'

Lenders (links) tegen Haring: 'Je hebt met je boek mensen geraakt en emotionele reacties uitgelokt. Je hebt mij ook geraakt. Ik voel me persoonlijk gekwetst.' Beeld Werry Crone
Lenders (links) tegen Haring: 'Je hebt met je boek mensen geraakt en emotionele reacties uitgelokt. Je hebt mij ook geraakt. Ik voel me persoonlijk gekwetst.'Beeld Werry Crone

Na een hausse van kritiek op zijn boek 'Plastic Panda's' zet filosoof Bas Haring vandaag met de Westhoff-lezing een nieuwe stap in het natuurdebat. We moeten niet langer passieve rentmeesters zijn, maar als bouwmeesters een nieuwe wereld scheppen. Ecoloog Rob Lenders waarschuwt voor het gevaar van dit vooruitgangsdenken.

Bas Haring was een aardige jongen. Hij kon zo enthousiast over filosofie en biologie spreken, simpele vragen stellen bij moeilijke onderwerpen, en hij had nog een goede pen ook. "Tegenwoordig vinden ze mij een lul", zegt 'volksfilosoof' Haring. "Ik kwam twee weken geleden mijn oude wiskundeleraar van de middelbare school tegen op een lezing die ik hield over 'Plastic Panda's'. Hij vertelde mij dat iedereen het hem kwalijk nam dat hij naar mijn verhaal ging luisteren. Samengevat komt het erop neer dat men mij niet meer wil horen omdat ik mij heb bemoeid met het natuurdebat en daarin niet gewenste stellingen inneem. Uitermate onplezierig."

Haring deed in 2010, het Jaar van de Biodiversiteit, onderzoek naar de stand van de natuur, wereldwijd. Met vooraanstaande natuurwetenschappers als Louise Vet, Joop Schaminée en Louise Fresco als meelezers, bracht hij zijn bevindingen samen in het boek Plastic Panda's dat afgelopen november verscheen. Harings conclusie: het verdwijnen van dier- en plantensoorten hoeft helemaal geen ramp te zijn. We kunnen volgens hem op de wereld ook met de helft van het aantal soorten toe.

Dat heeft ie geweten. Van een mooi debat is Haring niet vies. "Maar het leek wel alsof academici zich persoonlijk voelden aangeraakt door mijn conclusies", zegt Haring. "Waarom? Kom met argumenten, het liefst met de juiste."

Het stof begint inmiddels op te trekken, en Haring is door de Radboud Universiteit Nijmegen gevraagd vandaag de prestigieuze Westhofflezing te houden, vernoemd naar professor Victor Westhoff, de invloedrijkste naoorlogse natuurbeschermer van Nederland. 'Bouwmeesters' is de titel van zijn betoog, waarmee hij de vertrouwde rentmeester opzijschuift. Sommige stoelen zullen leeg blijven. Verschillende trouwe bezoekers van de jaarlijkse lezing hebben te kennen gegeven niet naar Haring te willen luisteren. Maar coreferent en historisch ecoloog Rob Lenders heeft geen moeite met de discussie. Hij maakt juist gebruik van de gelegenheid om te wijzen op de gevaren van Harings betoog.

Lenders: "Ik kan je verzekeren dat ik het ook vaker over je heb horen zeggen."
Haring: "Wat?"
Lenders: "Dat je een lul bent."
Haring: "Maar waarom?"

Lenders: "Je hebt met je boek mensen geraakt en emotionele reacties uitgelokt. Die komen natuurlijk ergens vandaan. Je hebt mij ook geraakt. Jouw boek schetst een lege wereld waarin geen plaats meer is voor 'overbodig verklaarde' soorten. Dat raakt de natuurbescherming in het hart. De essentie en oorspong van de natuurbeschermingsbeweging is namelijk dat zij juist voor die bedreigde soorten opkomt. De luchtige toon waarmee je je bevindingen noteert en het gemak waarmee je conclusies trekt, wordt je in hoge mate kwalijk genomen."

"Ik voel me ook persoonlijk, als ecoloog, gekwetst. Ik ben van oorsprong een herpetoloog: ik hou van slangen en hagedissen die jij in je boek als 'adders en andere ellende' beschrijft. Maar dat is tot daar aan toe. Je diskwalificeert wetenschappers die ook van hun onderwerp houden. Ze zouden volgens jou onbetrouwbaar zijn. Alsof zij beide zaken niet uit elkaar kunnen houden. Zo kun je hele generaties kunsthistorici, musicologen, maar ook economen en medici afschrijven, omdat zij van hun materie houden. Wetenschap is niet alleen maar ratio. Als je maar met emotie weet om te gaan."

Haring: "Dat laatste is zeker zo. Ik zeg niet dat wetenschappers met 'gevoel voor het onderwerp' onbetrouwbaar zijn, maar het is voor mij wel reden extra te letten op hun argumentatie. Op dit moment studeer ik economie, een prachtig vakgebied waarvan ik helemaal niets wist. Ik heb geleerd dat David Ricardo, een bekende Britse econoom uit de achttiende eeuw, in zijn denken is beïnvloed door de hongersnood die in tijd heerste - veroorzaakt door de hoge graanprijzen. En zo weet ik ook zeker dat met name de wat oudere ecologen en biologen in Nederland zijn opgegroeid met de liefde voor soorten. Prima, maar dan mag ik vragen: jongens, kloppen die beweringen over de biodiversiteit allemaal nog wel? Te vaak hoor ik als antwoord op mijn vraag of het erg is als een plantje uitsterft: álle planten doen er toe. Dat waag ik te betwijfelen."

Lenders: "Toch vind ik het dapper dat je vandaag de Westhoff-lezing houdt."

Haring: "Maar ik vind het dapper dat de organisatie mij heeft uitgenodigd, al heb ik zelf helemaal niet het gevoel dat ik zo polemisch bezig ben. Het komt op anderen zo over. Ik zal niet te lang blijven hangen bij de conclusies uit Plastic Panda's, maar wil graag een stap verder zetten."

"Voormalig Sovjetleider Gorbatsjov was medeoprichter en boegbeeld van de internationale natuurorganisatie Green Cross en stelde dat hij te gast was op deze aarde. Ik persoonlijk vind dat een te geringe verantwoordelijkheid. Een gast van een hotel verblijft in zijn kamer, maar zal het niet in zijn hoofd halen er een nieuw behangetje aan te brengen. Wij zijn op aarde om wel degelijk dingen te doen. We zijn talrijk en invloedrijk. Door te zeggen dat we gast zijn, doen we ons te klein voor. Ik werd gesterkt in die mening door Remco Daalder, de stadsecoloog van Amsterdam, die vertelde hoe hij en andere biologen biodiversiteit gemaakt hebben op het nieuwe wooneiland IJburg. Ze wisten op wat voor oevers welke organismen gedijen, en hebben op basis daarvan oevers ontworpen. De stadsecoloog van Amsterdam is veel meer dan een rentmeester, die op de natuur past. Hij is een weldenkende vormgever, een bouwmeester. Zoals Baron Haussmann Parijs heeft gerenoveerd tot een stad met boulevards, maar ook hele wijken heeft moeten afbreken, zo kunnen wij ook met de natuur omgaan, en daarin keuzes maken. Als bouwmeesters hebben wij ooit nationaal park De Hoge Veluwe aangelegd. We kunnen het ook weer afbreken. Als we maar de goede argumenten gebruiken, en met respect voor de natuur handelen. En dat is iets anders dan het 'ontzag' van waaruit rentmeesters opereren. Ik heb geen ontzag voor natuur, wél respect."

"De rol van bouwmeester kan pijnlijk zijn omdat ie altijd gepaard gaat met destructie. We kunnen in deze wereld de bevolkingsgroei niet remmen, dus is er landbouwgrond nodig en verdwijnt er tropisch regenwoud. Maar dat de rol van bouwmeester frustrerend is, betekent nog niet dat we hem niet hebben. We kunnen als mensen er niet meer voor kiezen om geen impact te hebben. Het is net als het krijgen van een kind: je zult je kind vormen, of je wilt of niet."

Lenders: "Wat mij stoort aan de term bouwmeester is dat deze synoniem is aan 'maakbaarheid' en een manier van omgaan met de natuur suggereert waarbij wij bepalen welke soort kan blijven bestaan, en welke niet. Elk wezen dat niet kan meekomen, heeft pech. Dit soort keuzes zijn pijnlijk voor mensen, en ze hoeven ook helemaal niet gemaakt te worden. Een rentmeester is ook actief, geeft vorm. Maar hij luistert naar de omgeving, en de actoren die daarin een rol spelen. Dit is veel meer een tweerichtingen-verhaal, terwijl jouw betoog maar een richting kent: de mens beschikt."

Haring: "Rentmeesters bewaren alleen maar. Ze zijn niet eens in staat dubbel glas in een pand te zetten, omdat ze het enkele moeten beschermen."

Lenders: "Dat is echt niet waar. Kijk eens naar de ecologen uit de jaren tachtig en negentig, hoe zij nieuwe natuur hebben aangelegd en bestaande natuurgebieden aan elkaar hebben gekoppeld. Het is alleen niet de natuur die jij als bouwmeester voor ogen hebt."

"Ik wil nog even terugkomen op de term 'ontzag' die jij in negatieve zin aan het rentmeesterschap koppelt. Ik vind ontzag juist een heel goed uitgangspunt. Ik ben ooit door een adder gebeten, en reken maar: dan ga je anders naar de natuur kijken: met ontzag. Datzelfde ontzag zorgt ervoor dat we voorzichtig met de natuur moeten omgaan. We weten niet alles, natuur is complex, dus wees behoedzaam, zou ik zeggen."

Haring: "Ontzag kan ook verstikkend werken. Ik hoop dat mijn pleidooi voor bouwmeesterschap gekoppeld aan respect in plaats van ontzag, voor meer vrijheid zorgt. Iets meer lucht in het debat. We kunnen niet vanuit behoudendheid handelen en alles bij het oude laten. We zullen iets moeten doen, en daarbij ongetwijfeld fouten maken. Maar het is niet anders."

Lenders: "Ik vind je betoog gevaarlijk, voor Nederland, maar ook voor de rest van de wereld. Het opent deuren naar ontwikkelingen die we niet moeten willen. Elke dag verdwijnen er voetbalvelden tropisch regenwoud, en die teloorgang raakt door jouw gedachten geaccepteerd. Terwijl wij nog veel kunnen betekenen voor het behoud van dat woud."

Victor Westhoff-lezing
De jaarlijkse Westhoff-lezing aan de Radboud universiteit Nijmegen is vernoemd naar prof. dr. Victor Westhoff (1916-2001). Hij was een van de eersten die wees op de bijzondere natuurwaarden van kleinschalige cultuurlandschappen en verleende een wetenschappelijke basis aan de plantensociologie. Vanuit zijn gedachtengoed biedt de lezing tegenwicht aan de overheersende belangstelling voor economische groei en het onwankelbare vertrouwen in technologische ontwikkelingen. Sinds de eerste in 1999, uitgesproken door Victor Westhoff zelf, is de lezing uitgegroeid tot een belangrijke ontmoetingsdag van biologen en andere natuuronderzoekers, waarbij de actualiteit van het behoud en beheer van natuur en landschap centraal staat.

Wie is Rob Lenders?
Historisch ecoloog Rob Lenders werkt als senior onderzoeker bij de afdeling Milieukunde van de Radboud universiteit in Nijmegen. Hij deed langdurig onderzoek naar reptielen, amfibieën, vissen, rivieren en historische ecologie met een focus op het raakvlak tussen natuur-landschap-maatschappij.

In 2003 promoveerde hij op het herstel van het Nederlandse rivierenlandschap. Lenders is medeoprichter van de stichting Reptielen Amfibieën en Vissen Onderzoek Nederland (Ravon), en zit nu in de Raad van Toezicht van deze organisatie.

Wie is Bas Haring?
Filosoof Bas Haring promoveerde in de Kunstmatige Intelligentie en is bijzonder hoogleraar 'Publiek begrip van wetenschap'. Zijn debuut was 'Kaas en de evolutietheorie'. Dit werk over de evolutietheorie en de implicaties hiervan verscheen in 2001. In oktober 2003 verscheen zijn tweede boek, 'De ijzeren wil', over de verschillen tussen mensen, konijnen en computers. Hierin gaat hij in op de vraag of de mens iets extra's heeft ten opzichte van dieren en computers aan de hand van verschillende voorbeelden. Van 'Voor een echt succesvol leven' (2007) waarin Haring probeerde een lans te breken voor een succesloos leven, zijn meer dan 40.000 exemplaren verkocht. 'Plastic Panda's, Over het opheffen van de natuur' verscheen in november vorig jaar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden