Essay

Mens, hou 's op over die overgang

Beeld Isabel Brito/Colourbox & HH

Waarom maken al die vrouwen zich toch zo druk om de overgang? Elma Drayer is het gezeur zat. 'Hoe minder tijd voor navelgestaar, des te minder last heb je ervan.'

Arme man. Doe je zo je best om je vrouwelijke leeftijdgenoten te doorgronden, is onbegrip je loon. Vorige maand beschreef theoloog Jean-Jacques Suurmond (1950) in zijn Trouw-column hoe hij onlangs een gastcollege gaf rond 'de spiritualiteit van de overgang'. Voor een zaal vol vrouwen - 'Venusbewoners' in zijn eigen lingo.

Hij was er, bekende hij, een tikje verlegen mee ('Ik voel me ineens heel erg man'). Het belette hem allerminst om wijsheden te debiteren als: "De overgang, begin ik, is een transitie van de levensfase die gekenmerkt wordt door nut, naar de fase van nutteloosheid." En: "Ik leg uit dat het leven van de meeste vrouwen sterk gekleurd wordt door hun biologische rol als moeder." En: "De lege baarmoeder van een vrouw is een krachtige metafoor van geestelijke vruchtbaarheid, creativiteit en spiritualiteit." Want, was dat even fijn, die lege baarmoeder kon zij opvullen met mantelzorg en andere Goede Werken. Met het 'geestelijk' moederschap, zeg maar.

Kwaad
Onder ons gezwegen: ik kreeg de slappe lach van Suurmonds proza. Tjonge, ze bestaan dus nog. Godgeleerde heren die in alle ernst menen dat baarmoederbezit je hele wezen bepaalt. Gelukkig namen andere ervaringsdeskundigen de moeite om hem in deze krant van repliek te dienen. Als je last hebt van de overgang, schreef de een, dan "roep je echt 'fuck it' als iemand gaat oreren over sprirituele kansen - dan moet je gewoon goed geholpen worden met je klachten!".

"Ik maak me erg kwaad", schreef een ander, "dat Trouw een man die ... verder van toeten noch blazen weet, hierover aan het woord laat." Vooral, voegde zij eraan toe, omdat 'zelfs vrouwenbladen' dit onderwerp negeren. Hoog tijd, schreef ze, dat het 'taboe' doorbroken wordt.

Met veel kon ik instemmen. Maar dat de overgang een taboe is dat hoognodig doorbreking verdient? Anno 2014?

Inderdaad, lang was de menopauze een levensfase waarvoor nauwelijks aandacht bestond. Fraai voorbeeld is het beroemde seksuele handboek 'Het volkomen huwelijk' uit 1926 van dr. Th. H. van de Velde (nog tot diep in de jaren zeventig herdrukt). De man wijdde er exact drieënhalve pagina aan. Niet elke vrouw, wist hij, heeft van alle kwalen evenveel last. Waarna hij de ongemakken losjes opsomde: van 'een neiging tot vet-ophooping' via 'opvliegingen', 'humeurigheid' tot 'neerslachtigheid'. Slotsom: "Is de overgangstijd gelukkig doorstaan en de menopause bereikt, dan breekt ook voor die vrouwen, aan wie onaangename verschijnselen niet bespaard zijn gebleven, een tijdperk van psychisch welzijn aan." En dat was dat.

Maar toen de tweedegolffeministen hun eerste opvliegers kregen, was het gedaan met de zwijgzaamheid. Begin jaren negentig schreven voorvechtsters als Germaine Greer ('The Change', vertaald als 'Overgang'), Betty Friedan ('Fountain of Age'), Erica Jong ('Fear of Fifty' - 'Vrees voor vijftig') vuistdikke boeken over het lot dat hun had getroffen. Ook in Nederland raakte het thema en vogue. "Schoppend en vloekend word ik de derde levensfase in gesleept", schreef Anja Meulenbelt. "Ik wil nog niet, ik wil nog niet, ik heb nog niet gehad wat me toekomt."

Met z'n allen wisten mijn oudere zusters een doodnormale levensfase af te schilderen als zo'n nachtmerrie dat je als jongere seksegenoot, kan ik melden, slechts kon rillen bij het vooruitzicht.

Innerlijke draak
Weer tien jaar later was de menopauze definitief gelabeld als Enorm Vrouwenprobleem. Het wemelde van de overgangsconsulentes, van de overgangsspreekuren, van de websites waarop je lotgenoten kon treffen. Elk zichzelf respecterend vrouwenblad kwam er met grote regelmaat op terug, en een lawine aan zelfhulpboeken overspoelde de markt. Die kregen titels als 'Stralend door de menopauze', 'Energiek en vitaal in de overgang', 'Menopauze voor dummies' of 'Spiritueel door de overgang'.

Over dat laatste boek meldde auteur Lisette Thooft: "Het gaat om het temmen van je innerlijke draak. Als je daarmee aan de slag gaat, krijg je de energie terug van het kind dat je eens was, maar mét de kracht en intuïtie van de wijze, oudere vrouw."

Vrouwen van mijn generatie, wil ik maar zeggen, die nu nog niet weten wat de menopauze zoal inhoudt, moeten ziende blind en horende doof zijn geweest. Toch is dat nog steeds de mantra die klinkt. Het maakt de overgang tot het meest besproken taboe in vrouwenland - een paradox die geestig genoeg niemand lijkt op te vallen.

In de winter van 2010 was het weer zover. Actrice Yvonne van den Hurk (1959) kreeg last van symptomen die wezen op de naderende menopauze. Ze had, zei ze tegen de Volkskrant, 'geen idee' wat haar overkwam. Daarin was ze, wist ze heel stellig, niet de enige. "In Nederland zijn 1,2 miljoen vrouwen in de overgang. En daar hebben we het liever niet over. Met als gevolg dat veel vrouwen erdoor worden overvallen en jaren rondlopen met klachten waarvan ze geen idee hebben dat die bij de overgang horen."

Ze besloot een theatervoorstelling te maken teneinde "het angstvallige zwijgen over die opgekropte, weggepoetste, lastigste periode in een vrouwenleven te doorbreken". Het stuk noemde ze 'Hormonologen'.

Beeld anp

De boodschap die Van den Hurk uitdroeg liet zich moeilijk misverstaan: de overgang mocht je niet beschouwen als een onvermijdelijk, maar overkomelijk ongemak. In een interview met maandblad Opzij ('De overgang is een van de laatste taboes in Nederland') zei ze bijvoorbeeld: "Toen ik research deed voor 'Hormonologen' en gesprekken voerde met vrouwen, kwam ik erachter dat met name hogeropgeleide vrouwen, de carrièrevrouwen, de impact bagatelliseren. Ach, de overgang, wat een gezeur, gewoon die vergadering voorzitten en net doen alsof er niks aan de hand is met je." Die houding vond ze vooral heel kwalijk voor 'de gewone huisvrouw' die er wél last van heeft.

'Hormonologen' speelde van Eindhoven tot Den Helder, van Ommen tot Venlo, steevast voor uitverkochte zalen. Het stuk zou liefst drie seizoenen beleven. Vaakst gehoorde reactie: het is zo 'herkenbaar'.

Onsexy
Twee jaar later was het BN'er Linda de Mol (1964) die de kwestie onbedoeld onder de aandacht bracht. In december 2012 was ze te gast bij 'Pauw & Witteman'. Aanleiding: de honderdste aflevering van het naar haar genoemde vrouwenblad.

Samen met medehoofdredacteur Jildou van der Bijl (1971) mocht ze uitleggen waarom LINDA zulke hoge oplagecijfers haalde. Toen het gesprek op de leeftijd van de doelgroep kwam, liet Van der Bijl zich ontvallen dat ze betwijfelde of een thema als de overgang geschikt zou zijn voor het blad. De Mol beaamde het met een van afschuw vertrokken blik. Oh néé, zei ze. "Dat is een onsexy onderwerp, geen spannend, geen tot de verbeelding sprekend onderwerp. Als ik er zelf in kom, ga ik het er ook niet over hebben."

Onmiddellijk na de uitzending kreeg De Mol er van alle kanten van langs. Zo schreef programmamaakster Ingeborg Beugel (1960) een vlammend stuk in Opzij, waarbij de lezeressen konden meetwitteren onder de hashtag #overgangtaboe. Daarin vertelde ze tevens over haar pogingen om een televisiedocumentaire over de kwestie te maken. De 'Hilversumse baasjes' bleken niet geïnteresseerd. Had ik tijdens die gesprekken maar een camera bij me gehad, verzuchtte Beugel, het had 'hilarisch materiaal' opgeleverd. "En het was meteen het bewijs geweest van hoezeer de overgang nog een taboe is en hoe noodzakelijk het is om het te doorbreken."

De reacties op De Mols uitspraken waren zo heftig dat zelfs haar eigen LINDA er toch een artikel aan wijdde. Onder de kop 'Het gevreesde O-woord' werd omstandig uitgelegd hoezeer op de menopauze 'een taboe' rust. "De overgang dient te worden ontkend, weggemoffeld, genegeerd, gebagatelliseerd." Dat noemde het blad ergens ook wel voorstelbaar. Want oud lijken, onvruchtbaar zijn en dus niet langer 'begerenswaardig' - dat wil nu eenmaal niemand.

In februari dit jaar was eindelijk de documentaire klaar die Ingeborg Beugel met zoveel moeite van de grond had gekregen. Geinige titel: 'Uitgebloe(i)d?'. In de dagen voor de uitzending verscheen de maakster veelvuldig in talkshows en kranten om haar film te promoten. Die zou, liet ze in ieder gesprek weten, eindelijk eens 'het laatste taboe' doorbreken. Geen interviewer die haar tegensprak.

Geheimzinnige machten
Is de overgang al deze aandacht waard? Welnee. Althans niet op de wijze waarop dat nu gebeurt. Voortdurend horen we immers dat er geheimzinnige machten werken, binnen of buiten ons, die het verschijnsel zouden willen verdoezelen. Quod non. Belangrijker: de overgang is allerminst het vrouwendrama dat menigeen ervan probeert te maken. Althans, niet per definitie.

Vooropgesteld: pijngrenzen verschillen van vrouw tot vrouw. Terwijl de een nauwelijks hinder heeft van menstruaties, moet de ander maandelijks het bed houden. De een raakt niet uitgepraat over haar weeën, de ander vergeet ze zodra ze de baby in haar armen houdt. De ene vrouw lijdt hevig onder opvliegers, de andere trekt haar vest uit.

Zelf ben ik in dezen aanhanger van de kop-in-het-zandstrategie. De tijdgeest dicteert geloof ik anders, maar ik heb nimmer begrepen waarom je uitgerekend als vrouw zou moeten 'luisteren naar je lichaam'. Hoe meer je de oren spitst, nietwaar, des te meer je hoort. Het omgekeerde bevalt me heel wat beter: hoe minder aandacht je aan fysiek ongemak besteedt, des te minder last je ervan hebt. En laat pijn zich werkelijk niet negeren, dan schiet Big Pharma goddank maar wat graag te hulp.

Natuurlijk, ook bij mij dienden de opvliegers zich aan. Maar als notoire koukleum, ik durf het bijna niet te zeggen, vond ik ze niet eens onaangenaam. En natuurlijk ontwaakte wat dr. Th. H. van de Velde de 'neiging tot vet-ophooping' noemde. Maar na wat aanpassingen in het eetpatroon waren de kilo's zo weer verdwenen. En natuurlijk was ik niet altijd even goedgehumeurd. Maar dat was ik daarvoor ook al niet. En natuurlijk was het lege nest behoorlijk wennen. Maar moederschap houdt niet op als je 's ochtends geen boterhammen meer hoeft te smeren. Werkelijk storend vond ik alleen mijn permanent tranende ogen. Tot een kleine ingreep me ook van dit ongemak verloste.

Navelgestaar
Vluchten in je werk - de strategie waarover actrice Yvonne van den Hurk zo misprijzend deed - kan ik trouwens óók van harte aanbevelen. Hoe minder tijd voor navelgestaar, des te sneller het allemaal overwaait.

Ik geef toe, wellicht daardoor heb ik die innerlijke draak nooit gevonden, laat staan getemd. Zodat ik de moed maar heb opgegeven dat mij ooit 'de kracht en intuïtie van de wijze, oudere vrouw' ten deel zal vallen.

Probeer ik aldus de impact van de overgang te bagatelliseren? Dat zou wel heel onthecht zijn. Want heus, ik wéét dat het in dit aardse bestaan om je innerlijke schoonheid gaat. En ik wéét dat elke leeftijd zijn bekoringen heeft. Maar altijd vijfendertig - ik zou het best willen. Ook ben ik de mening toegedaan dat de Schepper ons een lelijke poets heeft gebakken. Mannen wordt tot op hoge leeftijd erotische aantrekkingskracht gegund, vrouwen niet. Had Hij dat niet wat eerlijker kunnen verdelen? Maar ja, ik zou niet weten waar ik mijn klachten moest deponeren.

Tot nader order zit er, vrees ik, niks anders op dan dat we het onafwendbare zo waardig mogelijk tegemoettreden. Dus geen wanhopige ontkenning, met te korte rokjes, te jeugdige haardracht en botoxgebruik. Maar ook niet de vormeloze Cora Kemperman-lappen, verongelijkte kapsels en verstandige schoenen die louter uitstralen: let vooral niet meer op mij. Het vinden van het juiste midden lijkt me als altijd de kunst.

Treurig seksisme
Niettemin blijft het bizar dat vijftigplusvrouwen nog altijd beduidend onzichtbaarder worden dan hun mannelijke leeftijdgenoten - zap maar eens een avondje langs de televisiezenders. En dat er nog altijd godgeleerde heren zijn die propageren dat wij de fase der biologische nutteloosheid moeten opvullen met spirituele klepkolder en Goede Werken - ze verdienen strafwerk of erger.

Maar willen we zulk treurig seksisme ooit uitbannen, dan helpt het niet als we blijven mokken dat we slachtoffer zijn van mysterieuze machten. Dan helpt het als we de levensfeiten lachend onder ogen zien.

Elma Drayer (1957) is columnist bij deze krant. Dit is een voorpublicatie uit haar boek 'Over de voortreffelijkheid van het vrouwelijk wezen (en andere misverstanden)' dat zal verschijnen bij De Bezige Bij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden