Mens, durf te denken!

Het Verlichtingsideaal is niet morsdood. Integendeel, we hebben de uitgangspunten van de filosoof Kant hard nodig. Het publieke debat in Nederland is om te huilen.

Ger Vertogen en Patrick Chatellion Counet stellen in hun bijdrage aan Letter & Geest van zaterdag 14 mei dat het verlichtingsideaal morsdood zou zijn. Een teloorgang die rechtstreeks is terug te voeren tot de opkomst van de kwamtumtheorie. Dat is onzin. Het verlichtingsideaal heeft niets aan relevantie ingeboet.

De Duitse filosoof Immanuel Kant gaf het begrip 'Verlichting' zijn beroemde formulering. In december 1784 beantwoordde hij de vraag 'Wat is Verlichting?' in een Berlijns tijdschrift als volgt: 'Verlichting is het zegevieren van de mens over zijn zelfverkozen onmondigheid'. Je bent volgens Kant onmondig als je niet in staat bent je verstand onafhankelijk, dus zonder hulp van een ander te gebruiken. En het is zelfverkozen omdat het de roeping is van ieder mens om zelf te denken. Wie niet zelfstandig denkt, ontbreekt het gewoon aan een vleugje moed. Lui en gedwee volgt hij de meningen van anderen, het gezag van de kerk of de drogredenen van politici.

Volgens Kant was voor Verlichting weinig anders vereist dan vrijheid, en wel vrijheid van meningsuiting. Een openbare ruimte om kritisch te debatteren en je vrijelijk uit te spreken. Kant gaf de Verlichting een lijfspreuk: 'Sapere aude!' -'Durf te denken!'. In het staatsgodsdienstig Pruisen van Frederik de Grote was dat een zo goed als revolutionair ideaal.

Het is waar dat Kants kennisleer in hoge mate is geïnspireerd door het succes van de Newtonse mechanica. Zijn vooruitgangsoptimisme en zijn visie op mens en samenleving zijn mede bepaald door de indrukwekkende successen van de nieuwe natuurkunde, die het raadsel van de natuur in mechanistisch-deterministische zin leek te verklaren.

Maar het is kul om het door Kant zo pregnant vormgegeven verlichtingsideaal ten grave te dragen met de opkomst van de kwantummechanica, zoals Vertogen en Chatellion Counet doen. De kwantummechanica leert ons te werken met statistische waarschijnlijkheden in plaats van apodictische zekerheden. Nou en? De successen van de kwantummechanica zijn enorm. Geen gewone sterveling is in staat de wiskundige formules te begrijpen die aan de hedendaagse theoretische fysica ten grondslag liggen, maar wij profiteren er dagelijks van in de huiskamer, de keuken en de studeerkamer; van chip tot magnetron.

Kennelijk heeft het menselijk vermogen om zijn verstand onafhankelijk en scherp aan te wenden tot nieuwe grote wetenschappelijke hoogten geleid. Hoogten die ons tevens meer bescheidenheid hebben geleerd op kennistheoretisch vlak. In ons waarschijnlijkheidsdenken houden wij theorieën voor de beste benaderingen van de werkelijkheid tot deze door betere zijn vervangen. Bijvoorbeeld omdat deze een grotere voorspellende kracht aan de dag leggen.

Kants op de toenmalige stand van de wetenschap gebaseerde kennisleer is inmiddels achterhaald, maar zijn oproep om met de nodige moed kritisch na te denken en aan het publieke debat deel te nemen, heeft door de opkomst van de kwantummechanica niets aan waarde verloren. Integendeel. De media staan bol van waanvoorstellingen over de islam en andere godsdiensten, politici hebben zelden beroerder gedebatteerd, burgervrijheden staan onder druk en de kwaliteit van het publieke debat is om de huilen.

Mens, durf te denken! En heb vertrouwen in je eigen rationele vermogens om conventie, suf gezag en bedenkelijke stigmatiseringen te lijf te gaan. Het 18de-eeuwse Verlichtingsideaal zou springlevend moeten zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden