'Meneer Castro: ik ben het hier niet mee eens'

Van onze verslaggevers AMSTERDAM - Een paar regels van een persbureau haalden vorige week de kranten: de Cubaanse dichteres Maria Elena Cruz Varela werd door Castroaanhangers gedwongen haar eigen woorden te verorberen. Een schokkend bericht uit een van de laatste communistische bastions.

Schrijvers zijn met de dood bedreigd, hun boeken verbrand, schrijfgerei werd hen onthouden, hun manuscripten zijn meegenomen; allemaal gruwelijke pogingen om hun het zwijgen op te leggen. Maar voor zover bekend is nog nooit geprobeerd een auteur letterlijk de mond te snoeren. De Cubaanse Maria Elena Cruz Varela (38) is de eerste die haar eigen gedichten moest opeten. Zij is in november bovendien gearresteerd en veroordeeld tot twee jaar gevangenisstraf wegens 'illegale samenscholing en belastering van de staat'.

Amnesty International kende haar niet, Poetry International in Rotterdam had evenmin van haar gehoord en bij de linkse boekhandel stond haar werk niet op de plank. Alleen bij de hoofdredacteur van het Spaans-Nederlandse Jose Marti Journaal, Edmundo Maganatilde? - AL corr, begon iets te dagen. Hij vond een aantal manifesten en open brieven aan Fidel Castro die waren ondertekend door de Cubaanse dichteres.

Chaos

Een citaat uit de 'Principeverklaring' die zij in november 1990 opstelde: "Na tien jaar nadenken te midden van een grote chaos, zoekend naar waarheden, telkens een fysieke angst overwinnend, voordat ik moreel en intellectueel ten onder ga, heb ik besloten te redden wat uiteindelijk het belangrijkste is van de vier functies die ik heb: schrijfster, moeder, vrouw en Cubaanse. Het moet gezegd dat er van deze vier rollen maar een is, die ik zelf heb kunnen kiezen: die van moeder. Ik weet dat ik in elke functie een gevaar loop. Het is mijn keuze de schrijfster, of beter, mijn intellectuele wezen, een onverbiddelijk oordeel te laten vellen over de geschiedenis." Dat oordeel luidt aldus: "Meneer de president: Ik ben het niet eens met de wanorde in mijn land. Ik kan niet akkoord gaan met ongelukkige zinnen zoals: 'Fidel is onze vader. Fidel is de vader van alle Cubanen' of 'Leven met Fidel betekent Leven met je vaderland.' (...) Mijn standpunt is: NEE. IK BEN HET ER NIET MEE EENS. Stop de experimenten met de levens van miljoenen menselijke wezens."

Een half jaar na haar persoonlijke, felle pleidooi voor democratische hervormingen verscheen een petitie, ondertekend door tien Cubaanse intellectuelen. Weer met een oproep om 31 jaar noodtoestand op te heffen. Weer ondertekend door Maria Elena Cruz Varela.

Verbaasd zal ze niet zijn geweest toen ze twee maanden geleden werd opgepakt. Eigenlijk wachtte ze al tijden op dat moment. "Dit zal de laatste keer zijn dat ik je zie" , zei ze tegen twee Franse journalisten die haar vlak daarvoor opzochten. "Vanuit mijn raam zie ik hoe de geheime dienst me in de gaten houdt. Ik zal binnenkort wel bezoek krijgen."

Jacobo Machover, een Cubaanse journalist die sinds 1963 in Parijs woont, doet telefonisch verslag van het gesprek dat zijn collega's met de dichteres voerden. Ze kwam al weken haar huis niet uit, omdat ze een arrestatie op straat niet wilde riskeren. Voor eten en medicijnen was ze aangewezen op buren.

CIAagente

Hulp van de Cubaanse kunstenaarsbond hoefde ze niet meer te verwachten. Een half jaar na haar manifest werd ze uit de bond gezet. De hetze in de staatskrant dat Cruz Varela een CIA-agente was, had succes.

Tegen de journalisten was Cruz Varela bitter over het gebrek aan steun: "De meerderheid van de Cubaanse intellectuelen en kunstenaars is opportunistisch. Ze weten dat de democratie ver te zoeken is in Cuba, maar ze houden hun mond."

Jacobo Machover, zelf lid van de Parijse dissidentengroep 'Cuba Democratica': "Als dichteres was Maria Elena Cruz Varela nauwelijks bekend. Ze heeft een bundel uitgebracht en is onderscheiden met de nationale poezieprijs, nota bene van de Schrijvers- en kunstenaarsbond. Sinds haar open brief aan Castro en haar arrestatie is haar naam - wrang genoeg - pas goed gevestigd. Haar gedichten worden nu ook in het buitenland gepubliceerd. Ik heb net een aanvraag binnen van een Frans literair tijschrift. Spanje en Italie zijn eveneens geinteresseerd."

In Nederland zijn gedichten van Cruz Varela te horen op 8 maart, de Internationale Vrouwendag. Ze worden dan in het Spaans en in het Nederlands voorgedragen in de Amsterdamse Balie. De manifestatie wordt georganiseerd door Aida, een organisatie die opkomt voor kunstenaars in niet-democratische landen, in samenwerking met het Nederlands centrum voor vrouwen en kunst.

Aida heeft het ministerie van buitenlandse zaken gevraagd om informatie over de huidige situatie van de Cubaanse dichteres en haar dissidentengroep Alternatieve Criteria. Volgens een woordvoerder van het departement wordt gewerkt aan een antwoord. De Cubaanse ambassadeur in Nederland was niet bereikbaar voor commentaar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden