Men gaat ervan uit dat een leeg brein een vreselijk pijnlijk bezit is. Dat is maar de vraag.

In Groningen sprak Oliver Sacks voor het studium generale. Hetwas een ongekend zwoele nazomeravond en de stad vol statigehuizen, prachtige bomen en duizenden fietsers maakte op mijprecies dezelfde indruk die Sacks eraan overhield. Hij sprak inzijn openingswoorden over “this sweet and sane city“ en hijvergeleek de sereniteit van Groningen met het helse kabaal in NewYork.

Bert Keizer

Sacks formuleert niet zozeer aarzelend als wel behoedzaam, enaltijd met een grote nauwkeurigheid. Het onderwerp was geheugenen muziek.

Muziek krijgt weinig aandacht in neurologische boeken, maarze is een fascinerend en mogelijk definiërend aspect van onzegeestelijke ontvankelijkheid. Muziek kan beweging beïnvloeden,en ze kan ons emotioneel raken. Marsmuziek is het bekendste ennederigste voorbeeld, maar ook een tango kan, na heel wat lessen,tot ingewikkelde bewegingspatronen leiden.

Het is in dit verband zinvol om drie typen geheugen teonderscheiden, omdat ze, naar blijkt, bij hersenschade separaatkunnen worden aangetast. Zo blijkt dat we een autobiografischgeheugen hebben (die rare buurman uit uw jeugd), een feitelijkgeheugen (Willem van Oranje 1533-1584), en eenhandelingengeheugen. Deze laatste term klinkt een beetje vreemdmaar bedoeld wordt het feit dat u zich herinnert hoe te fietsen,een zakdoek uit uw tas te halen, piano of schaak te spelen. Wetenhoe je een trap op moet stormen heeft niets met plaatjes in jehoofd te maken. Het gaat hierbij om iets halfbewusts, iets halfautomatisch. Het zijn bewegingspatronen die, eenmaal ingezet,zich als vanzelf ontrollen. Denk aan het vloeiende eindresultaatvan de tienduizenden signalen naar spieren die nodig zijn om ute doen lopen. Neurologen spreken wel van een 'kinetischemelodie' met welke metafoor ze aangeven dat uw harmonische loopis opgebouwd uit duizenden kleine spierbeweginkjes, zoals deharmonische klank van het symfonieorkest het resultaat is vanvele instrumenten.

Zo'n kinetische melodie wordt soms met succes begeleid dooreen muzikale parallel als een tango, een mars of een wals. Maardenk ook aan de timmerman die bij extra moeilijke klusjeshardnekkig fluit. Sacks denkt (of hoopt) dat muziek ietsuitstaande heeft met dit handelingengeheugen. Ter illustratievertelde hij de schokkende geschiedenis van de Engelse musicus,Christopher Wearing. Deze werd in 1984 op 46-jarige leeftijdgetroffen door een herpesinfectie in zijn hersenen waardoor zijnhippocampi en mediale temporaalkwabben verwoest werden. Hierdoorverloor hij het vermogen om nieuwe informatie op te nemen. Ookzijn autobiografische geheugen werd beschadigd zodat hij nietsmeer wist van gebeurtenissen na ongeveer 1964. Zijn toestand iseen nachtmerrie. Alles is steeds nieuw voor hem. Sacks citeerdezijn dagboek waarin dingen staan als: “10.28 uur, ben voor heteerst weer echt wakker.“ Gevolgd door: “10.58 uur, ben nu voorhet eerst weer wakker.“ Hij kent zijn vrouw niet tenzij zij hemkust. Hij kan niks aanleren.

Maar nu de muziek. Als je Wearing vráágt: 'Hebt u iets metmuziek?', dan antwoordt hij nee. Want dat weet hij niet meer.Maar in de film die Jonathan Miller van hem maakte, wordt Wearingals dirigent geplaatst voor zijn orkest, of het King's CollegeChoir in Cambridge, en daar staat hij in een toestand dievergelijkbaar is met die van iemand die op het punt staat de trapop te rennen. Bij het zien van het orkest komt de muziek en ookzijn dirigeerkunst zonder enige hapering bij hem terug enverzorgt hij een prachtige uitvoering. Hij kan ook improviserenop het orgel en muziek die hij twee weken voor de infectieleerde, bleef behouden in zijn geheugen. Zijn vrouw ziet hoe hijtijdens een uitvoering vervat raakt in de klanken, en ziet hemdan weer als de volledige mens die hij ooit was.

De schade bij alzheimerpatiënten wordt voornamelijkaangericht in het autobiografische en feitelijke geheugen terwijlhet geheugen voor handelingen (waar kennelijk ook muzikaleherinneringen toeven) redelijk intact blijft. Dat zou betekenendat we hier eindelijk een neurologisch substraat hebben voor deromantische notie dat muziek ook in diep dementen doordringt. Ditidee wordt alom gekoesterd en ook Sacks (zelf een man voor wiemuziek erg veel betekent) geeft een lyrische beschrijving vandiep dementen die op de tonen van warme muziek glimlachen,neuriën, zingen, stralen zelfs, zodat zij vervat in de klankenals Wearing, voor een ogenblik, al is het voorbijgaand, weer eventerug zijn in de wereld en in zichzelf.

Ik zei 'romantisch' want ik denk dat hier eerder een verlangendan een waarneming wordt uitgedrukt. Wat is troostender dan degedachte dat deze laatste lichtstraal in zo'n uitgeruimd breinnog iets van warmte naar binnen brengt?

Men gaat er hierbij van uit dat een dergelijk leeg brein eenvreselijk pijnlijk bezit is. Dat is maar de vraag. Daar komt nogbij dat het geheugen voor handelingen helemaal niet onaangetastblijft in alzheimerpatiënten, die zich dikwijls om deze redenniet meer kunnen aankleden. Dan nog blijft de mogelijkheid datalle handelingen makkelijk uit het uitvoerende geheugen wordengewist, maar dat Muziek overeind blijft als de Keulse Dom na hetbombardement. Ik weet het niet.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden