MELATONINE

Door alle commotie over het 'wondermiddel' melatonine leek het er even op dat het kind met het badwater werd weggegooid. Er is weliswaar een hoop onwetenschappelijke kolder de wereld in gestuurd, maar het is en blijft een fascinerend stofje waarvan onderzoekers hooggespannnen verwachtingen hebben. Niet voor huis- , tuin- en keukengebruik, waarschijnlijk wel - op doktersvoorschrift - voor specifieke slaapproblemen en misschien ook als 'mannenpil'.

WYBO ALGRA

Allerminst. Een recent artikel in het blad Cicero van het Academisch Ziekenhuis Leiden wekte enige onrust in de Tweede Kamer. Het verboden melatonine zou nog eenvoudig via de farmaceutische groothandel of Internet te bestellen zijn. Minister Borst van volksgezondheid probeerde het parlement per brief te sussen. Je kunt melatonine wel via Internet bestellen in het buitenland, schreef ze, maar vervolgens moet het in Nederland worden ingevoerd. En dat mag niet volgens de wet. Redenen om bij de Inspectie aan te dringen op een betere controle, ziet de minister niet.

Melatonine kwam in de herfst van vorig jaar op de Nederlandse markt. In de Verenigde Staten was toen al een ware hype gaande. Je kon het zo gek niet bedenken of het spul zou helpen: tegen dementie, kanker, depressie en aids, of vóór een beter seksleven en een eeuwige jeugd. Ook Nederland bleek wel te porren voor deze hedendaagse variant van 'slangenolie', de panacee van kooplieden in het negentiende-eeuwse Wilde Westen. Volgens het farmaceutische bedrijf Kernpharm, dat melatonine hier onder de naam Ultra Snooze op de markt bracht, waren er in de hoogtijdagen meer dan 300 duizend mensen die het gebruikten.

Hopelijk hebben die zich het hoofd niet al te zeer op hol laten brengen door boeken als The melatonin miracle en de kletskoek van obscure bedrijfjes als Amy & Bob's Vitamin Store op Internet. “Volksverlakkerij”, zegt de Leidse hoogleraar fysiologie W. J. Rietveld daarover. Zo kun je in de reageerbuis wel aantonen dat melatonine 'vrije radicalen' - instabiele moleculen die bijvoorbeeld een rol spelen bij het ontstaan van kanker - wegvangt. Maar om in een moeite door te stellen dat melatonine dus een effectief anti-kankermiddel is, dat is veel te kort door de bocht. Daarvoor zijn absoluut geen harde bewijzen, vindt Rietveld, en je kunt het maar beter niet op goed geluk proberen: “Het wil er bij mij niet in dat je straffeloos je hele leven zo'n hormoon kunt slikken.”

Wel staat voor Rietveld als een paal boven water dat melatonine uitstekend helpt om een jetlag te bestrijden. Dat is ook niet zo gek. Het hormoon wordt gemaakt door de pijnappelklier, een piepklein orgaantje precies midden in de hersenen, en die klier staat in nauwe verbinding met de zogeheten 'suprachiasmatische kern': het hersengebiedje waarin de biologische klok zetelt. Dit gebiedje zit vol met receptoren ('voelsprieten') voor melatonine en is daarom heel gevoelig voor veranderingen in de hoeveelheid daarvan.

Melatonine kan de biologische klok gelijk zetten aan de wekker omdat de productie van het hormoon over de dag varieert. Hoe meer daglicht er op het netvlies valt, hoe minder ervan gemaakt wordt. De pijnappelklier gaat dus aan de slag als het buiten donker wordt, en stopt er weer mee bij het ochtendgloren. Zo weet het lichaam precies hoe laat het is. Na een intercontinentale vlucht duurt het even voor het lichaam zich aanpast aan het nieuwe dag- en nachtritme, maar met melatoninecapsules kun je de biologische klok sneller voor- of achteruit zetten.

Ook zonder dat je naar het andere einde van de wereld vliegt, functioneert dat regelsysteem van melatonine en de suprachiasmatische kern niet altijd. Bij mensen die lijden aan het delayed sleep phase syndrome, komt de melatonineproductie heel laat op gang, in extreme gevallen pas om vijf of zes uur 's ochtends. Dan ben je dus zo'n nachtbraker die met geen stok in slaap te krijgen is en overdag zijn ogen niet open kan houden.

Neuroloog M. G. Smits, slaapdeskundige in ziekenhuis De Gelderse Vallei in Ede, en apotheker J. E. Nagtegaal zijn nu aan het uitzoeken of toediening van extra melatonine bij deze mensen soelaas biedt. Het lijkt er wel op, getuige de eerste, gunstige ervaringen die de onderzoekers onlangs publiceerden in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde. Smits experimenteert nu ook met melatonine bij andere groepen mensen wier biologische klok vaak van slag is: blinden - bij wie de natuurlijke afgifte dus niet op gang komt, hoe donker het buiten ook is - en mensen die in ploegendienst werken.

Apotheker Nagtegaal legt uit waarom melatonine zo veelbelovend is voor deze slechte slapers: “Met gewone slaapmiddelen doe je niets aan het eigenlijke probleem. Bovendien is de slaap onnatuurlijk en niet volledig. Terwijl het ernaar uitziet dat je door melatonine te geven, de eigen productie door de pijnappelklier kunt verschuiven naar een eerder tijdstip. Op den duur kun je dan misschien zelfs zonder.”

Overigens moet je het tijdstip goed uitkienen om de lichaamseigen productie te stimuleren. Neuroloog Smits vergelijkt het met een schommel. Door een duwtje op het juiste moment slinger je extra hard. Maar door een slecht getimede zet kun je wel eens abrupt tot stilstand komen. Als slaapmiddel kan melatonine dus prima werken - maar evengoed maakt het je klaarwakker. Voordat de proefpersonen van Smits en Nagtegaal met een potje pillen naar huis mogen, moeten ze eerst een dagje in het ziekenhuis komen om eens per uur op een watje te kauwen. De onderzoekers kunnen dan in het speeksel meten hoe laat het lichaam zelf melatonine begint te maken. Het hormoon duikt namelijk ook in het speeksel op als de pijnappelklier aan het werk is.

Die vereiste zorgvuldigheid is al een goede reden om melatonine niet klakkeloos te slikken. Maar er zijn er meer. Zo blijft het nog gissen naar de bijwerkingen op lange termijn en is er bijna niets bekend over mogelijke interacties met andere geneesmiddelen. Apotheker Nagtegaal weet zeker dat het hormoon de werking van sommige antipsychosemiddelen (de zogenaamde MAO-remmers) in de war schopt. Waarschijnlijk moet je ook oppassen als je melatonine samen met antidepressiva slikt, en daarmee houdt de wetenschappelijke kennis wel zo'n beetje op.

Melatoninegebruikers hoeven overigens niet bang te zijn voor een besmetting met de gekke-koeienziekte. Dit voorjaar werd Nagtegaal bestookt met vragen over het risico van zo'n besmetting omdat men dacht dat het hormoon werd gewonnen uit runderhersenen. Dat was vroeger wel het geval, maar van kilo's runderpijnappelklier hield men een heel klein beetje zuivere stof over. Als sinds een jaar of twintig is er eigenlijk alleen maar synthetisch melatonine verkrijgbaar, in ieder geval in Nederland en waarschijnlijk ook elders.

Een levenselixer is melatonine zeker niet. Maar het hormoon heeft de medische wetenschap waarschijnlijk nog meer moois te bieden dan een remedie tegen een aantal specifieke slaapproblemen. De Amerikaanse arts Michael Cohen experimenteert al enige jaren, onder andere in Nederland, met een anticonceptiepil voor vrouwen op basis van melatonine. Omdat veel vrouwen toch zwanger werden, heeft Cohen inmiddels een traditioneler antivoortplantingshormoon aan zijn B-Oval-pil toegevoegd.

Het lijkt er trouwens op dat mannelijke zaadjes ook wat minder levenslustig worden onder invloed van melatonine. Daarom is Cohen nu aan het proberen een 'mannenpil' te ontwikkelen met melatonine en testosteron.

Dat melatonine klaarblijkelijk invloed heeft op de menselijke voortplanting, is niet verrassend. Voor dieren is dat allang bekend. Hun vruchtbaarheid wisselt sterk van seizoen tot seizoen, omdat het vaak belangrijk is in welk jaargetijde ze hun jongen ter wereld brengen. Melatonine houdt voor het lichaam óók de kalender bij: hoe langer het donker is, hoe hoger de totale dagproductie. Wordt er per etmaal maar een uurtje of acht melatonine gemaakt, welnu, dan moet het zomer zijn.

Welk effect het hormoon precies heeft op de vruchtbaarheid, is overigens nog lang niet duidelijk en verschilt ook per diersoort. Het doet hamstertestikels bijkans verdwijnen in de winter, dus dan is het lastig voortplanten. In de lente, als de melatonineproductie omlaaggaat, zwellen ze weer op. Maar bij andere dieren kan melatonine een effect hebben op de eierstokken, dus bij het vrouwtjesdier. Remmend, net als de mens, of juist stimulerend. Dat hangt af van de draagtijd. Zo bevordert melatonine de eisprong bij schapen. Die moeten immers in de winter vruchtbaar zijn, willen ze in het voorjaar lammeren en zo hun kroost de beste overlevingskansen bieden.

Het gaat nog wel even duren voor een in ere hersteld melatonine terugkeert op de Nederlandse markt. Artsen mogen het nog wel voorschrijven, waarna de apotheker de capsules zelf klaarmaakt. Magistraal bereiden, heet dat. Maar een farmaceutisch bedrijf dat het commercieel in de handel wil brengen, moet klip en klaar aantonen dat het middel werkt en veilig is. Zo'n registratie-onderzoek duurt een aantal jaren en kost bovendien een smak geld: om en nabij zestig miljoen gulden, schat neuroloog Smits. Als geneesmiddelenfabrikant moet je een leuk winstperspectief hebben voor je zo diep in de buidel tast.

En daar zit hem nu net de kneep. Omdat melatonine een lichaamseigen hormoon is, kan geen fabrikant er patent op krijgen. Dat patent ligt bij de Schepper, zogezegd. Heb je het middel dus eenmaal voor veel geld laten registreren, dan kunnen al je concurrenten ermee aan de haal gaan. De Amerikaanse geneesmiddelenindustrie doet daarom verwoede pogingen om even effectieve stofjes te ontwikkelen die net iets anders, en daardoor wel patenteerbaar zijn. Tot dusver is dat nog niet gelukt. En ook al komt melatonine uiteindelijk weer in de verkoop, geregistreerd en wel, dan is het nog de vraag of je het bij de drogist kunt halen of uitsluitend op recept bij de apotheker.

Wie niet tot Sint Juttemis wil wachten tot melatonine weer vrij verkrijgbaar is en het wel op eigen houtje durft te slikken, kan het bij wijze van spreken nog op elke straathoek krijgen - de geruststellende woorden van minister Borst ten spijt. Amy & Bob van de Vitamin Store zullen zich waarschijnlijk niet zoveel aantrekken van het Nederlandse invoerverbod en het goedje gewoon op de post doen. Een beetje handige consument kan ook nog aan bevriende Amerika-gangers vragen een partijtje voor hem in te slaan.

Maar het kan minder omslachtig, want ook in Nederland is de bron nog niet opgedroogd. Een tip om het eens te proberen in het Zeeuwse grensplaatsje Sluis blijkt een goede. Als je daar gaat winkelen, heb je voor 24 gulden 50 een hele tijd geen jetlags meer en kun je misschien wel twee maanden lekker slapen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden