'Meisjes zijn meisjes, ook in oorlogstijd'

Pieter Eckhardt (1977), historicus en journalist

"Anne Frank had zonder twijfel een bijzonder schrijftalent, maar ik geloof ook dat zij dankbaar werd aanvaard als het gezicht van de Tweede Wereldoorlog. Nederland had een krachtig symbool nodig om de oorlog te verwerken en vond het in Anne Frank.

Zij is niet het enige meisje dat tijdens de oorlog een dagboek bijhield. Dat ontdekte ik toen ik in 2011 de archieven van het Niod (instituut voor oorlogs-, holocaust- en genocidestudies, red.) in dook, als conservator voor het Nationaal Historisch Museum. Tientallen dagboeken liggen hier te verstoffen. Voor het nieuw op te richten museum leek het me belangrijk om de egodocumenten te ontsluiten, een persoonlijk verhaal zegt immers zoveel meer dan alleen objecten en tekstbordjes. Deze dagboeken verdienden een breder publiek.

Met Marscha, mijn coauteur, bracht ik uren door in oorlogsarchieven. De stemming was vaak bedrukt, als het oorlogsleed zich opstapelde. Soms trof ons juist de opgewektheid van de notities. We lazen dagboeken van Joodse meisjes, van meisjes wier ouders in het verzet zaten of die opgroeiden in een NSB-gezin. Een van de schrijfsters noteert hoe het hockeyveld wordt gebombardeerd, een ander vertelt dat ze naar de dierentuin gaat en ziet hoe steeds meer dieren zijn weggevoerd, en weer een ander schrijft dat ze, als 's nachts het luchtalarm klinkt, niet meer naar de schuilkelder gaat - het wordt te vermoeiend, drie, vier keer opstaan per nacht.

Het meest waren we gegrepen door de alledaagsheid die tussen de oorlogsnotities doorsijpelde. De Joodse Riete (15) schrijft dat ze vernomen heeft dat haar vriendinnetje wordt opgeroepen. Ze neemt zich voor om, als het zo ver komt, haar vriendin te vergezellen. Twee zinnen later fantaseert ze over Jaap, haar geliefde. Ze verbeeldt zich dat hij voor haar zal spelen op zijn viool, 'iets zachts, dat gemakkelijk te begrijpen is' en dat zij met gesloten ogen zal luisteren. 'En als ik ze opendeed zou ik hem zien zitten, zijn donkere kop in aandacht gevangen over zijn viool.' Meisjes zijn meisjes, ook in oorlogstijd.

Corri (11) noteert dat een NSB'er is vermoord en dat drie mannen die niets met de moord te maken hebben, zijn doodgeschoten. En dan: 'Morgen hebben we pianoles, bah!' Daarna klaagt ze over het regenachtige, saaie weer, en vervolgt: 'Als de invasie komt, moeten we allemaal naar Zoetermeer lopen, twintig kilometer.' Op 30 december 1943 schrijft ze over 'die snertmoffen' die een jodenjongetje vergiftigd hebben door hem een prikje in zijn rug te geven. 'En zo vermoorden ze een heleboel kinderen.' Waarna Corri schrijft: 'Misschien gaan we met Oud en Nieuw naar tante Leni.'

Els, dochter van een Joodse vader, beschrijft terloops hoe ze op zondagmorgen met haar vriendinnetje naar de Matthäus-Passion gaat. De volgende dag staat ze vijf kwartier op het distributiekantoor in de rij voor een fietsband. Vergeefs, want, schrijft ze, 'ik had m'n stamkaart niet bij me. Die had Wim (haar vriend, red.) voor m'n jodenformulier meegenomen, daar zorgde hij voor.'

De Tweede Wereldoorlog is voor ons, Nederlanders, nog altijd een moreel ijkpunt. Het bestuderen van deze dagboeken maakte dat Marscha en ik - en misschien de lezer ook wel - meer begrip kregen voor de soms moeilijk te volgen keuzes die een mens maakt in oorlogstijd. Door deze dagboeken wordt gaandeweg invoelbaar dat een Joods gezin besluit om het onderduiken nog even uit te stellen of dat een pubermeisje uit een NSB-gezin een afspraakje maakt met een Duitse militair. En door het begrijpen van deze keuzes is misschien ook de oorlog een klein beetje beter te doorgronden."

Pieter Eckhardt en Marscha Holman: Meisjes in de oorlog. De Tweede Wereldoorlog in dagboeken. Prometheus; 192 blz. euro 17,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden