‘Meisjes lopen in oorlogsgebieden meer gevaar dan soldaten’

Slachtoffers van de aardbeving in Haïti in 2010 in opvangkamp Pont-Rouge bij Port-au-Prince. Beeld Hollandse Hoogte
Slachtoffers van de aardbeving in Haïti in 2010 in opvangkamp Pont-Rouge bij Port-au-Prince.Beeld Hollandse Hoogte

Hoe komt het dat hulpverleners en vredessoldaten in crisisgebieden seksueel over de schreef gaan? Trouw zocht met experts naar verklaringen.

Het begon met de projectleider van Oxfam in Haïti. Maar de zee van publicaties over seksueel wangedrag door hulpverleners houdt aan. Waarom kan dit keer op keer gebeuren?

Seks wegens de spanning

Afrika-correspondent Koert Lindijer schreef vorige week in zijn krant NRC Handelsblad een opmerkelijk en persoonlijk stuk hoe de dood de zinnen erotiseert en normen erodeert. In crisissituaties roepen geweld en ellende bij mannen basale reacties op, betoogt Lindijer. Wie in een rampgebied werkt, begint vaak naïef, moet een beetje gek zijn. Na een inwijdingstijd ligt afglijden op de loer. “Aan de frontlijn zijn grenzen tussen agressie, compassie en uiteindelijk ook seks diffuus.”

Het fenomeen dat Lindijer beschrijft, kennen veel mensen van gewonere situaties. Weg van huis, van vaste normen en familie kan iets simpels als een groepsvakantie al een vrijplaats worden. Psychiater Pim Scholte, voorzitter van de Antares Foundation, die zich toelegt op hulp aan hulpverleners, spreekt van een ‘kamproes’. “Je leeft in je droomsituatie, waarbij vergeleken het thuis ontzettend saai is. Soms raken groepsleden raar losgezongen van de realiteit, ook wat seks betreft.”

Dat gevoel verspreidt zich onder hulpverleners in crisisgebieden. Het wordt opgestuwd door spanning, drank, angst en het opspelende mannelijke libido.

Seks tegen de verveling

Jan Zijlstra (64) uit Oosterzee was als vrijwillig hulpverlener vaker op Haïti, ook na de aardbeving van 2010. Zijn verklaring voor het ontsporen van hulpverleners heeft niets met doodsangst of spanning te maken: “Het was daar niet gevaarlijk. Het was pure lamlendigheid, rondhangen met een biertje erbij.” Zijlstra denkt dat in een straatarm land als Haïti simpelweg sprake is van de makkelijkste vorm van seks: “Voor een paar centen kun je het al met een kind doen. Het is macht tegenover weerloosheid.” Na de aardbeving kreeg hij van zijn huisbaas een meisje aangeboden van negen of tien jaar. Die huisbaas souteneerde duidelijk niet voor het eerst, het was gewoon een bedrijfstak erbij.

Seks uit geldzucht

In Oost-Congo hadden VN-blauwhelmen in 2004 bij hun kamp in Bunia seks met (wees)kinderen in ruil voor twee eieren tot vijf dollar. In grote delen van de wereld kun je voor een tientje een kind kopen. Seks met kinderen door buitenlanders kan alleen in een cultuur waar lokale mannen dat ook doen, waar meisjes weinig waard zijn. Uit een rapport van Save the Children uit 2008 bleek bovendien dat een gemeenschap misbruik accepteert als tegenprestatie voor hulp.

“Ze nemen het in Haïti niet zo nauw met de meisjes”, weet Zijlstra. “Toen ik op de motor eens een ritje maakte, stond er een vrouw met een fles drank midden op de weg. Ze wees uitnodigend naar haar huisje, waar ik een klein meisje zag.” Als verklaring voor het kinderaanbod noemt hij ‘geld, geld, geld’. “De Haïtianen zaten na de aardbeving letterlijk in de blubber.”

Misbruik wordt frequent gemeld uit Congo, Zuid-Soedan, Somalië. Landen die al decennia kapot zijn door oorlog en corruptie. Er is amper werk, er is niets te doen, er is geen toekomst. Maar geld is altijd nodig en seks is altijd in voorraad. Vrouwen en kinderen zijn oorlogsbuit of handel.

Absolute macht is niet goed

In de wereld van hulporganisaties kan de psychische dynamiek aan het schuiven slaan, verklaart psychiater Scholte: “Dat jij de redder in nood bent, omringd door luxe als koks, chauffeurs en fourwheeldrive’s die je thuis niet hebt, is strelend voor je eigenwaarde.” Tel daarbij op dat het om geïsoleerde groepen gaat, die samen intense belevenissen hebben. “Het is net een hogedrukpan, waarin je haast onbewust afwijkende normen neerzet.”

Soms praat Scholte met een hulpverlener die zich achteraf gek schaamt als hij zich thuis weer realiseert wat normaal is. “Hij ging juist omdat het een bijzondere ervaring zou zijn. Wilde goed doen, gedreven door ideologie of geloof. Maar niemand is bestand tegen het hebben van absolute macht, enkele Mandela’s daargelaten.”

Prostitutie is in arme landen een breed begrip

Een man die in Nederland een prostituee wil bezoeken, gaat naar de plaatselijke rosse buurt of belt een escortbedrijf. Prostitutie is in Afrika een minder afgebakend begrip. In ruil voor economische zekerheid heeft de man recht op seksualiteit. Die transacties zie je door de hele samenleving heen.

Zo zijn er in Zuid-Afrika vrouwen met meerdere vrienden, die in ruil voor seks meebetalen aan huur of huishouden. In Kenia heb je de ‘nachtvlinders’, wiens doel het is een rijke man te strikken. “Een witte huidskleur betekent geld en een uitweg naar een ander leven”, zegt Trouw-correspondent Ilona Eveleens die al twintig jaar in Afrika woont. Negen van de tien keer ziet zij bij gemengde relaties een oudere witte man met een mooie jonge vrouw. Op haar vraag hoe zij seks met zo’n dikke oude man doorstaan, antwoordde een nachtvlinder: “Ik doe mijn ogen dicht en kijk naar de toekomst.” Het is een zakelijke overeenkomst, zegt Scholte: “Als blanke mannen hieraan meedoen, is het in zekere zin uitbuiting. Het is een dunne scheidslijn, de verhouding is gewoon te scheef.”

Ook een verliefde jongeman uit Nederland die denkt dat hij in een arm land tijdelijk een leuk vriendinnetje heeft, mag zich achter de oren krabben. Bestaat vrije keus als je economisch volkomen afhankelijk bent? Psychiater Scholte denkt van niet. “In elke relatie met een lokale vrouw speelt een economisch aspect mee. Een man kan oprecht verliefd zijn, al dan niet met reddersfantasieën. Voor haar is een beter leven altijd een motief.”

Eveleens kent een truckerstop tussen Mombassa en Nairobi waar vrouwen zich voor één euro verkopen: “Dat zijn moeders die tenminste die avond een hap eten voor hun kinderen op tafel kunnen zetten. Het zijn toch vaak de vrouwen die de verantwoordelijkheid nemen om geld bij elkaar te krijgen. Desnoods met seks.”

‘De kat op het spek binden’

Waar in Nederland 18 jaar de ondergrens vormt voor seks met volwassenen, verschuift die grens voor sommige hulpverleners in ontwikkelingslanden. Ter plaatse gelden meisjes vaak eerder als ‘huwbaar’ en ‘rijp’. In zo’n culturele context zal er niet snel worden geprotesteerd, ook al omdat de hele familie en pooiers meeprofiteren.

Vrouwelijk exotisch schoon kan zich ook agressief aanbieden. Blonde westerse mannen maken in Afrika mee dat volwassen prostituees op hun kamerdeur bonken, onder hun hotelraam staan te joelen of zich schaars gekleed in de lift tegen hen aan drukken. De grote meerderheid van de hulpverleners is doortastend genoeg om dit soort aanbod te weerstaan, maar niet iedereen. Eveleens hoorde in het voormalige hulpverlenerskamp bij Lokichogio in Kenia eens een gesprek tussen aangeschoten witte hulpverleners. De avontuurlijkste van het stel adviseerde een lokale Turkanavrouw te proberen. Die lustten er wel pap van en hadden nog geen aids. Bonus: het kon zonder condoom.

Straffeloosheid

#MeToo leert dat seksueel misbruik alom is. Als dat in het rijke Westen al zo vaak door de vingers is gezien, hoe is dan de situatie in een land zonder functionerende staat? Of met corrupte rechters? Of na de aardbeving in Haïti waar hulpverleners meer geld meebrachten dan de regering op de begroting had?

Er zijn mannen berispt of overgeplaatst. Soms zijn ze gepromoveerd of anderszins beloond. Slechts zelden is iemand strafrechtelijk vervolgd. Toedekken, de dader begrijpen, is lang de norm geweest.

In 2005 besloten de VN misbruik in eigen gelederen harder aan te pakken, maar de VN staan symbool voor stroop. Een probleem is bijvoorbeeld dat alleen de landen die vredessoldaten uitzenden (vaak armere landen die er een vergoeding voor krijgen) verdachten mogen vervolgen.

“Dat leidt ertoe dat misbruik bij VN-vredesmissies een structureel probleem blijft”, verklaarde Muna Ndulo, hoogleraar rechten aan de Amerikaanse Cornell Universiteit, eerder in Trouw. “Bestaande patriarchale ideeën worden in conflictsituaties versterkt.” Landen als Frankrijk en Argentinië probeerden bovendien misbruik door hun militairen te verdoezelen.

Steeds meer hulporganisaties hebben een meldprocedure. Maar wie gaat zijn collega verklikken in het veld? En welk slachtoffer kent het nummer van de klachtenlijn?

Wegkijken

“Als de blauwhelmen komen, ga er dan vandoor. Of haal wapens. Jullie levens zijn zoveel minder waard dan die van hen”, schreef VN-arts Andrew Thomson al in 2004 in zijn boek ‘Emergency Sex’.

Juli 2016 vond in de Zuid-Soedanese hoofdstad Juba een brutale aanval van regeringssoldaten op een VN-vluchtelingenkamp plaats. Militairen haalden vrouwen naar buiten die voor ieders ogen werden verkracht. VN-vredesmacht Unmiss keek toe. Te vrezen valt dat zulke aanvallen vaker voorkomen, maar westerse media niet eens halen.

Patrick Cammaert, oud-generaal van de VN-missie in Oost-Congo en daarna VN-gezant tegen seksueel geweld, verwoordde het zo: “In oorlogsgebieden is het gevaarlijker een meisje te zijn dan een soldaat.”

Trouwen met een lokale hulpverlener in ruil voor een maaltijd. Voor vrouwen in het door oorlog geteisterde Syrië is dat soms de enige manier om aan eten te komen. Dat blijkt uit een recent rapport van de Verenigde Naties.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden