Meisje met de parel krijgt een total body scan

Het schilderij Meisje met de parel van Johannes Vermeer wordt onderzocht met een Marco XRF scanner in de Gouden Zaal van het Mauritshuis.  Beeld ANP
Het schilderij Meisje met de parel van Johannes Vermeer wordt onderzocht met een Marco XRF scanner in de Gouden Zaal van het Mauritshuis.Beeld ANP

Het 'Meisje met de parel' krijgt een 'total body scan', waarbij zonder verfmonsters te nemen, zonder haar zelfs maar aan te raken met de modernste technieken dwars door alle verflagen heen kan worden gekeken.

Ruim twintig jaar geleden, toen ze ook op de onderzoekstafel lag, prikten ze nog in haar vel. Haalden ze met een vlijmscherp mesje minieme stukjes weefsel weg. Dergelijke 'destructieve' ingrepen zijn inmiddels verouderd.

Gistermiddag begon het onderzoek naar het wereldberoemde schilderij (1665) van Johannes Vermeer in het Mauritshuis. Twee weken lang kan het publiek meekijken hoe het Meisje met de parel minutieus wordt onderzocht. Het museum heeft er speciaal een glazen atelier voor gebouwd in de Gouden Zaal. Een dag eerder was de publiekslieveling al van van de muur gehaald om de lijst te verwijderen. Abbie Vandivere, restaurator van het Mauritshuis en leider van het onderzoeksteam, had de 'eer' om haar naar de onderzoekskamer te dragen. "Ze is een icoon, overal staat ze afgebeeld. Maar om haar dan in het echt in je handen te houden, haar gewicht te voelen, wow, dat is een heel andere ervaring."

Nieuwsgierig

Het onderzoek is niet nodig omdat er iets mis is met het schilderij of een bepaalde behandeling noodzakelijk. Het doek is in 1994 voor het laatst onderzocht, tijdens de toenmalige restauratie. Sindsdien zijn de onderzoekstechnieken zo enorm ontwikkeld dat het Mauritshuis hoopt meer te weten te komen over Vermeers meesterwerk. Directeur Emilie Gordenker: "Over de schildertechniek van Vermeer is anders dan bij bijvoorbeeld Rembrandt heel weinig bekend. Welke materialen gebruikte hij? Waar haalde hij de pigmenten vandaan? Hoe heeft hij het Meisje precies geschilderd? Met dit diepgravende onderzoek willen we dichterbij de antwoorden komen."

Het Mauritshuis kan beschikken over een 'dreamteam' van specialisten van onder meer de Technische Universiteit Delft, het Rijksmuseum in Amsterdam, de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed en Shell (in het kader van het Netherlands institute for conservation, art and science Nicas). Na dit onderzoek behoort het zeventiende-eeuwse schilderij volgens Vandivere tot de best gedocumenteerde kunstwerken ooit.

Samen met onderzoeker Annelies van Loon zette Vandivere onder het oog van de toegestroomde media uit binnen- en buitenland gisteren de macro-röntgenfluorescentiescanner in werking, kortweg MA-XRF scan genoemd. Dit apparaat, beschikbaar gesteld door het Rijksmuseum, werd ontwikkeld door de TU Delft en de Universiteit Antwerpen speciaal voor kunsthistorisch onderzoek. Maar ook de forensische wetenschap heeft er inmiddels mee gewerkt, vertelt de Delftse hoogleraar Joris Dik. "Het Nederlands Forensisch Instituut heeft het apparaat gebruikt om kleding te scannen op mogelijke sporen van de dader van een misdrijf."

Verflagen

Drie dagen en nachten achtereen zal het apparaat het oppervlak van het schilderij scannen, millimeter voor millimeter, van links naar rechts en van boven naar beneden. Niet alleen het verfoppervlak maar ook de lagen eronder worden zichtbaar gemaakt. In die verflagen komen pigmenten voor die na verloop van tijd verkleuren. De onderzoekers hopen zo meer te weten te komen over de verfopbouw en over de oorspronkelijke kleuren van de kleding van het meisje.

Joris Dik is ook erg benieuwd naar het diepe zwart op de achtergrond. "De vraag is hoe Vermeer dat voor elkaar heeft gekregen. Hoe zag het er oorspronkelijk uit? Heeft hij er een transparante groene verflaag overheen geschilderd om dat diep zwarte effect te realiseren?"

Om het publiek te informeren over de onderzoekstechnieken is in de Gouden Zaal een presentatie gemaakt. Ook geeft Vandivere door middel van video en blogs toelichting op wat zich allemaal afspeelt in de onderzoeksruimte. Ruim voordat de Gouden Zaal open gaat voor het publiek, staan bezoekers zich al te verdringen. Het Zweeds-Engelse echtpaar Benjamin en Cecilia Hagard is er speciaal voor uit Brussel gekomen. Tien jaar geleden zagen ze het Meisje met de parel voor het eerst en sindsdien staat ze op hun netvlies gebrand. "Dit zien we als een once-in-a-life-time event."

"Vet gaaf dat we dit meemaken. We wisten hier niets van", roept Renée van Beek uit, die met haar moeder Jacqueline, zussen Sari en Marlies, zwager Ayoub en babyneefje Kees het museum bezoekt en zich verbaast over de drukte voor de Gouden Zaal. "Ik wil alles over haar weten", zegt Marlous Sanders die haar 11-jarige dochter Isis heeft meegenomen. "Ze is toch de Mona Lisa van Nederland."

Publiekslieveling

Het meisje met de parel van Johannes Vermeer (1632-1675) is een zogenaamde tronie: een studie van een bepaalde gezichtsuitdrukking of karakter. In de zeventiende eeuw was dat een populair genre in de schilderkunst. De modellen waren bijna altijd anoniem en dat geldt ook voor dit meisje met oosterse tulband en grote parel in het oor. Het schilderij bevindt zich sinds 1902 in de collectie van het Mauritshuis, waar het is uitgegroeid tot een publiekslieveling. In 2006 werd het in een door Trouw georganiseerde verkiezing verkozen tot het mooiste schilderij van Nederland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden