Meisje helpt ouders en laat zich misbruiken

'Doe je ogen dicht. Verbeeld je dat je ouders voor je staan. Kijk hen in de ogen. Kniel voor hen en zeg: dank u wel.''

Zo sprak, aldus het Duitse weekblad Der Spiegel, therapeut-goeroe Bert Hellinger een cliënt toe, vorig jaar tijdens een drukbezochte publieke sessie.

Voor iemand buigen is een teken van eerbied en onderdanigheid, en dat is wat slachtoffers van incest en andere ouderlijke slechtheid moeten tonen. ,,Ouders die verantwoording zouden moeten afleggen aan hun eigen kinderen? Dat is het toppunt van ongepastheid'', zegt Hellinger.

'Buigen' staat centraal in zijn leer. Over een man met botkanker zegt hij: ,,Hij zou nu op de knieën moeten gaan en een diepe buiging voor zijn vader moeten maken. Maar dat doet hij niet, hij gaat liever dood.''

Buigen is nodig om het evenwicht in het gezinssysteem te herstellen. Elk systeem is hiërarchisch geordend en raakt uit evenwicht als leden dit niet erkennen.

Problemen als incest ziet Hellinger als een mislukte poging van de vader een verstoord evenwicht in het gezin te herstellen. De dader is iets ontzegd, meestal door zijn vrouw. De dochter helpt hen door zich te laten misbruiken om zo het evenwicht te herstellen.

,,Seks is niet slecht, zelfs niet als het incest is. Wanneer een kind dat hoort, voelt het zich opgelucht.''

,,Hellinger noemt heel gevoelige aspecten, die wel degelijk spelen'', zegt een boze Annek Tol van de Stichting hulpverlening seksueel misbruik. ,,Maar hij misbruikt hen. Daders doen er vaak alles aan het slachtoffer medeschuldig te maken door te benadrukken dat het kind het prettig vond. Maar opwinding is niet meer dan een fysiologische reflex.''

Hellinger hamert op 'het evenwicht van het systeem', en volgens hem is ,,de plaats naast de schurk voor de therapeut een heel goede positie''. Sterker nog: ,,Therapeuten die zich met het slachtoffer verbinden maken de situatie er alleen maar slechter op.''

Tol noemt deze manier van denken 'hartstikke ziek'. ,,Therapeuten die naast de dader gaan staan laten in feite het misbruik doorgaan.'' Dat sommige slachtoffers juist zulke therapeuten kunnen uitzoeken, begrijpt zij wel. ,,Het is een bekende situatie, het voelt vertrouwd.'' Het 'systeem' is niet heilig, stelt zij tegenover Hellinger. ,,Als het niet deugt moet het overhoop.''

Tol vermoedt dat het succes van Hellinger-therapeuten te wijten is aan het falen van de reguliere hulpverlening. Meer dan de helft van degenen die voor seksueel geweld in behandeling gaan, houdt klachten, bleek onlangs uit onderzoek. Taboe en ondeskundigheid zijn hier debet aan.

Een andere reden voor Hellingers populariteit kan vreemd genoeg liggen in zijn anti-individualistische, autoritaire gedrag: binnen een mum van tijd heeft hij een uitgesproken oordeel over je klaar - hij maakt grote stappen, jij bent snel thuis. Zelf zegt hij: ,,Als therapeut leef ik in harmonie met de grotere orde, en dankzij die harmonie kan ik een oplossing zien. Het is handelen met autoriteit.''

Een enkele keer heeft dit handelen dodelijke gevolgen gehad. Tijdens de behandeling van een suïcidale vrouw met relatieproblemen op een seminar in Leipzig zei Hellinger tegen het publiek: ,,Niemand kan haar meer tegenhouden, wat ook kan betekenen dat ze zal sterven.'' Een dag later pleegde ze zelfmoord. Hellingers verweer: ,,Ik kon niet zien dat zij suïcidaal was, want ik kende haar pas drie minuten.''

Hellinger speelt de bal steevast op de man of vrouw terug. In een vraaggesprek in zijn bestseller 'De verborgen dynamiek van familiebanden', vraagt iemand: ,,Alles bij mij komt in opstand tegen het idee dat de moeder de schuldige zou zijn.'' Hellinger antwoordt: ,,Dat gebeurt meestal wanneer je meer geïnteresseerd bent in je idealen dan in de mensen om wie het gaat.''

Dat alleen bij ongelovigen de alarmbellen gaan rinkelen als ze zoiets lezen, blijkt bijvoorbeeld bij het Nederlandse new-ageblad Ode. Die ging op 'bedevaart' naar Hellingers dorp in Beieren, ,,waar de man woont die eigenhandig de koers van de psychotherapie aan het veranderen is''. En trof er 'een zeldzame vriendelijkheid en zachtheid'. Over Hellingers 'feilloze' therapie concludeert het blad dat ,,keer op keer blijkt dat de schuld die daders voelen veel zwaarder is dan de pijn van de slachtoffers''.

Jan Jacob Stam heeft de methode van Hellinger in Nederland geïntroduceerd. Hij leidt in Groningen een naar de grote therapeut genoemd instituut. Hij begrijpt wel waarom Hellinger controversieel is. ,,Hij is een complex persoon, ziet zo veel in mensen, en legt maar weinig uit. Hij is vaak stellig.'' Hellingers methode is volgens Stam geen instant-truc die iedereen kan toepassen. ,,Twintig procent is techniek, de rest innerlijke houding.'' Aan een beroepscode wordt volgens hem gewerkt.

Stam noemt zijn methode 'niet-normatief'. ,,Maar ik zie dat die wel soms tegen de normen van de huidige maatschappij in gaat -bijvoorbeeld tegen het idee dat de vader slecht is. Dat de nadruk niet ligt op het welzijn van de cliënt, maar op het welzijn van het systeem van het gezin is voor de cliënt niet altijd leuk. Wat frappeert is dat mensen die een workshop gedaan hebben toch vaak zeggen dat het voelt alsof ze thuiskomen. Iets wat onbewust was, komt boven.''

Dat 'iets' staat op gespannen voet met de heersende individualistische levensvisie, maar wordt volgens Stam steeds meer gezien. ,,Zo was het gezin voor de generatie van de jaren zestig afschuwwekkend, maar tegenwoordig leeft er weer een diep besef dat we een plek hebben in het familiesysteem.''

Slachtoffers van incest, en anderen met familieproblemen, hoeven geen buiging voor hun echte vader te maken. Buigen moeten ze alleen voor een stand-in. Hellinger werkt namelijk met 'familieopstellingen', een soort rollenspel. De plaats van vader, moeder en andere familieleden wordt ingenomen door willekeurig gekozen plaatsvervangers.

En dan gebeurt er een wonder, willen Hellinger-therapeuten hun publiek doen geloven: de spelers zeggen niet zomaar wat, maar brengen werkelijke gevoelens en verborgen motieven naar boven van degenen die zij vertegenwoordigen. Ze putten zonder dat ze het doorhebben uit informatie uit een andere, mysterieuze andere werkelijkheid. Hellinger heeft het over 'het wetende veld', 'ziel' of, met de new-agegeleerde Sheldrake, over 'morfogenetische velden'.

Hellinger-therapeuten kunnen heel ver gaan met hun 'spel'. Spelers kunnen ook overleden voorouders vertegenwoordigen, die met oplossingen komen aandragen. Dan wordt Hellingers methode een enigszins geseculariseerde versie van Afro-Amerikaanse voodooculten, waar onzichtbare wezens bezit nemen van dansers en zo problemen helpen oplossen. ,,Soms vertonen plaatsvervangers zelfs de symptomen van degenen die ze uitbeelden, zoals een epilepsie'', zegt Hellinger.

Familieopstellingen zijn inmiddels ook buiten West-Europa populair aan het worden -tot in Venezuela, Japan, China en Korea. En behalve slachtoffers van incest blijkt Hellingers methode ook toepasbaar in het bedrijfsleven. Het hiërarchisch geordende systeem heeft prioriteit boven het deel, het bedrijf gaat voor de werknemer. Menig manager zal dit als muziek in de oren klinken. Deze maand komt Hellingers vertaalde boek erover uit, Nederlandse Hellinger-therapeuten zijn al langer op deze markt actief. Op de Open Universiteit past docent managementwetenschappen Wim Jurg Hellingers methode toe op merken.

Stand-ins kunnen ook 'de ziel' van Duitsland en van Joegoslavië vertegenwoordigen, meent therapeut en Hellinger-adept Jaap Hollander uit Nijmegen.

Sommigen vinden zulke sessies 'fascistisch en racistisch', weet hij, maar hijzelf vindt het ,,juist verfrissend om iemand van de vorige generatie ideeën te horen verkondigen zonder zich iets aan te trekken van overdreven regels over wat politiek correct is en wat niet''.

In Duitsland gingen concentratiekampslachtoffers onder leiding van Hellinger-therapeuten de confrontatie aan met hun virtuele beulen. En in Nederland brengt psychiater Coen Blom met Hellingers rollenspel kinderen van nazi-slachtoffers in contact met kinderen van foute Nederlanders. ,,Je ziet dan een fascinerend en onverklaarbaar proces op gang komen. Slachtoffers identificeren zich met daders en andersom. Dit gaat volledig voorbij aan ethiek. Het is haast oudtestamentisch.''

Oud-soldaat Hellinger is niet altijd even politiek correct. Over de Tweede Wereldoorlog zegt hij: ,,Voor mij is het zonneklaar dat onze soldaten helden waren. Wat zij in de oorlog aan heldenmoed bewezen, met hun laatste inzet in vaak hopeloze situaties, is onovertroffen. Het demoniseren van dit alles maakt onze generatie zwakker, terwijl van hen een heel bijzondere energie uitgaat.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden