Meesterwerk van menselijk vernuft

Eén hamerslag is er nog voor nodig - dan staat de oer-Hollandse droogmakerij de Beemster op de Werelderfgoedlijst. De klap valt vandaag in de Marokkaanse stad Marrakes, tijdens een conferentie van de Unesco. Er is geen twijfel mogelijk: dit poldermodel pur sang is een wereldtopper.

Bijna vier eeuwen geleden staken rijke kooplui uit Amsterdam en hoge ambtenaren uit Den Haag hun geld in het droogmaken van de Beemster. Bij de inrichting van het nieuwe land regeerde de wet van de lineaal. Gebaseerd op idealen uit de oudheid en de Renaissance werden kavels, sloten en wegen aangelegd in kaarsrechte patronen.

De eerste kaart van de polder, die in 1612 droog was, oogde als een dambord. Die rechtlijnigheid van vierkanten en rechthoeken - 'het scherp besneden lijnenspel' volgens de dichter Theun de Vries - is sindsdien vrijwel onaangetast gebleven en wordt nu dus verheven tot werelderfgoed. Omdat de Beemster een uniek meesterwerk van menselijk vernuft is.

De deelnemers aan de Unesco-conferentie in Marrakes zullen geen kind hebben aan de voordracht van Nederland, want de droogmakerij voldoet op alle fronten aan de criteria die de VN-organisatie voor plaatsing op de Werelderfgoedlijst hanteert. In de voorbereiding is vastgesteld dat de Beemster 'oorspronkelijk' en 'van uitzonderlijke universele betekenis' is. Een 'meesterwerk van creatieve planning', oordeelde het in Parijs gevestigde bureau Icomos dat de verschillende nominaties voor Unesco onderzoekt: een cultuurlandschap dat als geen ander model staat voor de strijd tussen de mens en het water.

De Werelderfgoedlijst telt pas sinds vijf jaar monumenten uit Nederland, hoewel de Unesco-verzameling al sinds 1972 bestaat. Het voormalige eiland Schokland was de eerste voordracht die tot de lijst werd toegelaten; daarna volgden de Stelling van Amsterdam, de molens van Kinderdijk en het Wouda-gemaal in Lemmer. De Nederlandse bijdragen lijken in de schaduw te staan bij beroemdheden als de tempel van Borobudur, de Eiffeltoren, het Kremlin en de Grand Canyon. Toch zijn ze met algemene instemming en vrijwel allemaal met de allerhoogste waardering op de lijst gezet, net als vandaag met de Beemster zal gebeuren.

Voor Rob de Jong, werkzaam bij de Rijksdienst voor de Monumentenzorg in Zeist, is de internationale waardering voor de Nederlandse inbreng niet vreemd. De voordrachten die Den Haag doet, zijn gegroepeerd rond de thema's Nederland Waterland, de republiek in de 17de eeuw en de architectuur uit het begin van deze eeuw. ,,De nominaties van Nederland wijken sterk af van wat er in de afgelopen jaren is voorgedragen'', zegt De Jong, die de Unesco-conferentie als waarnemer bijwoont.

De lijst telt veel kerken, kastelen en historische binnensteden en geeft volgens De Jong een onevenwichtig beeld. ,,Het denken over werelderfgoed weerspiegelt veel te sterk de westerse opvattingen; een continent als Afrika is bijvoorbeeld zwaar ondervertegenwoordigd. Het doel van de Unesco-lijst is het met elkaar instandhouden van cultureel erfgoed dat de geschiedenis van de mensheid representeert, maar te veel landen proberen hun eigen identiteit of chauvinisme op de lijst te krijgen door grote aantallen monumenten voor te dragen. Je kunt natuurlijk wel raak-nomineren, maar een plaats op de lijst schept ook de verplichting dat je het object beschermt.''

Nederland is (in vergelijking met bijvoorbeeld een land als Italië) erg bescheiden en vraagt zich bij de voordrachten volgens De Jong steeds af of ze uitzonderlijk universele betekenis hebben. ,,De aanbevelingen van Nederland worden zonder meer overgenomen vanwege de kracht van de overwegingen en omdat we het project in een brede cultuur-historische context plaatsen. Bij de Beemster is niet alleen de droogmakerij belangrijk, maar het hele verhaal er omheen: zoals de Amsterdamse kooplui die hun VOC-winsten beleggen in landaanwinning, het vernuft van de waterbouwkundigen, de geometrische structuur en de invloed op latere inpolderingen.''

De Jong heeft de experts van Icomos rondgeleid in de 'getekende ordening' (Theun de Vries) van de Beemster, maar ze ook meegetroond naar andere polders en naar de stadsuitbreiding van Amsterdam en de buitenplaatsen in Gooi en Vechtstreek waar diezelfde kooplui verantwoordelijk voor waren. ,,De Beemster is geen geïsoleerd project, maar heeft model gestaan voor unieke planologische opvattingen.''

De Beemster is dus uniek, geeft De Jong toe, al valt het hem op dat de Beemsterlingen zelf zo 'gewoon' doen over hun polder. ,,We knuffelen hem niet dood, nee'', geeft waterschapsvoorlichter en bestuurslid van de boerderijenstichting Willem Messchaert, toe. ,,Toch is de Beemster de parel onder de droogmakerijen. Ontworpen op de tekentafel, uiterst zakelijk ingedeeld en in de kavelverdeling nog helemaal compleet. Het is het werk van een stel grootdenkers, vergelijkbaar met de Nachtwacht van Rembrandt. De maatschappelijke waarde van deze inpoldering was eigenlijk nog veel groter dan het financiële gewin. De impact van de Beemster was van eenzelfde toonhoogte als de latere afsluiting van de Zuiderzee. Het had zulke grote gevolgen. Vóór die tijd werd er ook wel ingepolderd, maar dat waren vingeroefeningen met veel ergernissen en twisten. Bij de Beemster had je die litanie van ruzies niet. Daar waren visionairs aan het werk. En ineens groeiden we uit tot wereldburgers. Zelfs voor een topdichter als Vondel was de Beemster een voorbeeld van de gouden tijd.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden