Meester van schijn en wezen

Op dezelfde dag als Ingmar Bergman overleed Michelangelo Antonioni. Hij toonde liever droombeelden dan de klare lijn.

Ligt er nou wel of geen lijk in het struikgewas, en spelen de tennissers nou wel of niet tennis zonder tennisbal en zelfs zonder tennisracket? Filmregisseur Michelangelo Antonioni, die net als Ingmar Bergman op 30 juli overleed, gaf in zijn film ’Blow-up’ geen antwoord op die vragen. Dat moest de kijker zelf maar verzinnen.

Antonioni baseerde ’Blow-up’ (1966) op een verhaal van Jorge Luis Borges, en gaf daarmee een doorkijkje naar het ’kinky Londen’ van de jaren zestig. Fotograaf David Hemmings denkt met zijn camera getuige van een moord te zijn, als hij in het park een kussend paar fotografeert. In zijn donkere kamer vergroot hij dat negatief tot opgeblazen formaat, tot blow-up.

Maar hoe hij ook vergroot en doorvergroot, de fotograaf krijgt de moord op zijn foto niet ontraadseld die hij in het park denkt te hebben ontdekt. Als ook nog eens zijn negatief wordt gestolen, is de hoop op een ontmaskering letterlijk en figuurlijk buiten zicht.

De fotograaf krijgt in ’Blow-up’ voortreffelijk tegenspel van een Britser-dan-Britse Vanessa Redgrave. Samen hollen ze door Londen achter een werkelijkheid aan die ze maar niet op de staart weten te trappen. Antonioni was ook niet van plan een detective, maar eerder een lied van schijn en wezen van zijn ’Blow-up’ te maken: is alles wel wat het lijkt?

Zelf noemde hij zijn films ’analyses van emoties’. Met ’Camille zonder Camelia’s’ (1953) en ’L’Avventura’ (1960) kreeg hij zijn eerste succes, gevolgd door ’La Notte’ (1961) en ’L’Eclisse’ (1962). De drie films vormen een eenheid, handelend over verwijdering. Met centraal daarin de gegoede burgerij, die hij doorgaans niet flatterend ensceneerde.

Allicht waren visuele effecten van levensbelang, vaak veroorzaakten die eerder een dromerige atmosfeer met karige dialogen, ruime kadrering, dan een klare en trefzekere uitgespeelde verhaallijn, zoals in ’Zabriskie Point’ uit 1970, ’Beroep: Reporter’ (met Jack Nicholson en Maria Schneider) uit 1974, ’The Passenger’ uit 1975 en ’Identificazione di una donna’ uit 1982, waarin Antonioni’s muze Monica Vitti speelt.

In het 15 minuten durende ’Lo sguardo di Michelangelo’ loopt Antonioni de kerk van San Pietro in Vicoli in Rome binnen. Hij blijft stilstaan voor het tweeënhalf meter hoge marmeren Mozes-beeld, dat Michelangelo tussen 1513 en 1515 maakte in opdracht van paus Julius II, als onderdeel van diens enorme grafmonument.

Close-ups van Antonioni’s priemende ogen worden afgewisseld met details van het beeld; van de frons op Mozes’ voorhoofd, van zijn baard en zijn pupillen, en van zijn tenen en zijn vingers. Zachtjes streelt Antonioni’s oude, gerimpelde hand het gladde marmer. Op de geluidsband klinkt een enkele zucht; op de achtergrond wat geroezemoes. In ’Lo sguardo di Michelangelo’ wil Antonioni laten zien hoe hij kijkt, en hoe veel je kunt zien als je geduldig kijkt.

Michelangelo Antonioni (1912) studeerde economie in Bologna en ging naar Rome om meer van cinematografie te weten te komen. Daar ontmoette hij onder meer Roberto Rossellini, met wie hij later veel zou samenwerken.

Antonioni wordt morgen in zijn geboorteplaats Ferrara begraven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden