Meester van het woord

lessen van een president | Of het nu Hillary Clinton wordt of Donald Trump, de volgende president van de Verenigde Staten kan putten uit een rijke erfenis met bijzondere speeches van voorganger Barack Obama.

De nieuwe president die vandaag wordt gekozen, mag volgend jaar op 20 januari aan de slag. Na de beëdiging op Capitol Hill is het eerste wat hem of haar te doen staat, een toespraak houden. En dat is meteen al een zware taak, want de man die de laatste acht jaar het ambt heeft bekleed, was daar een meester in. Wie na hem het Witte Huis binnengaat, hoort overal de echo's van Obama. En wie goed luistert, hoort er lessen in.

Besef dat je geschiedenis schrijft

"Als er nog iemand is die twijfelt of Amerika de plaats is waar alles mogelijk is; die zich nog afvraagt of de droom van onze stichters in onze tijd nog levend is; die nog twijfelt aan de macht van onze democratie, vanavond heb je je antwoord."

Er werd gehuild van ontroering, door blank en zwart, in Grant Park in Chicago op die avond in november 2008. Een zwarte president! Hij bedankte zijn medewerkers, zijn vrouw, zijn kinderen (hun geduld met hem leverde hen een hondje op). In zijn speech ging Obama door op de toespraak op de Democratische conventie van 2004, die hem in één klap verhief tot 'die jonge zwarte politicus van wie we nog veel zullen horen':

"Het is het antwoord van jong en oud, rijk en arm, Democraat en Republikein, zwart, blank, latino, Aziatisch, indiaan, homo, hetero, gehandicapt, niet gehandicapt - Amerikanen die een boodschap aan de wereld stuurden, dat we nooit zomaar een verzameling individuen zijn geweest, of een verzameling 'rode' en 'blauwe' staten: we zijn en zullen altijd zijn, de Verenigde Staten van Amerika!"

Net als toen in 2004 was de eenheid van het land zijn thema, eenheid in verscheidenheid, en verzet tegen de verdeeldheid waarin verscheidenheid kan ontaarden. Maar even liet hij toch doorklinken waar in die verscheidenheid hij zichzelf zag staan. Sam Cooke schreef de woorden het eerst nadat hij om zijn huidskleur was geweigerd in een motel in Louisiana: It's been a long, long time coming/But I know a change gonna come. En wel die avond, wat Obama betreft:

"Het heeft lang geduurd, maar vanavond, door wat we op deze dag deden, in deze verkiezing, op dit beslissende ogenblik, is verandering naar Amerika gekomen."

Een speech kan niet alles oplossen

In juni 2009 ging Obama naar Caïro om een verkiezingsbelofte na te komen: een toespraak geven voor de moslims in de wereld. Veel van zijn luisteraars, en ook veel Amerikanen, zullen hebben opgekeken van de oude banden tussen Amerika en de islam

"Het eerste land dat mijn land erkende was Marokko. Bij het ondertekenen van het verdrag van Tripoli in 1796 schreef onze tweede president, John Adams: 'De Verenigde Staten koesteren van zichzelf geen vijandschap tegen de wetten, religie en het vreedzame bestaan van moslims.'"

Obama's rede leidde niet direct tot, om maar iets te noemen, een einde aan de lust bij extremistische moslims om aanslagen te plegen op Amerikaanse doelen. Maar dat wist Obama ook wel:

"Ik weet dat er veel publiciteit is geweest over deze toespraak, maar een enkele speech kan nooit jaren van wantrouwen uitwissen, noch kan ik in de tijd die ik heb deze middag alle complexe vragen beantwoorden die ons in deze situatie hebben gebracht. Maar ik ben ervan overtuigd dat om vooruit te komen, we open tegen elkaar de dingen moeten zeggen die in ons hart leven, en die te vaak alleen achter gesloten deuren worden gezegd. Er moet een aanhoudende poging zijn om naar elkaar te luisteren, van elkaar te leren, elkaar te respecteren, gemeenschappelijk terrein te zoeken. Zoals de heilige Koran ons zegt: 'Wees je bewust van God en spreek altijd de waarheid.'"

Je stuurt mensen de dood in

Tot veler verbazing, niet in het minst van hemzelf, kreeg Obama in 2009 de Nobelprijs voor de Vrede. Die verbazing gold niet alleen zijn korte staat van dienst als president, zei Obama.

"Misschien het moeilijkste probleem rond de toekenning aan mij van deze prijs, is het feit dat ik opperbevelhebber ben van de krijgsmacht van een land dat twee oorlogen aan het voeren is. Een ervan is bijna afgelopen. De andere is een conflict dat Amerika niet zocht, een waarin we samen vechten met 42 andere landen - inclusief Noorwegen - in een poging onszelf en alle landen te weren tegen verdere aanvallen."

Dat hij de Amerikaanse militairen uit Irak weghaalde, heeft volgens Obama's critici de opkomst van IS vergemakkelijkt. Inmiddels is officieel ook de oorlog in Afghanistan beëindigd, maar er komen daar nog steeds Amerikaanse militairen om. Dat is voor een president een zware last:

"Ik ben verantwoordelijk voor het uitzenden van duizenden jonge Amerikanen om slag te leveren in een ver land. Sommigen zullen doden; en anderen zullen gedood worden. "

En daar is niets aan te doen. Obama citeerde wat Martin Luther King, zijn collega-prijswinnaar, zei toen hij naar Oslo kwam:

"'Geweld brengt nooit permanente vrede. Het lost geen sociaal probleem op. Het schept alleen maar nieuwe en meer ingewikkelde problemen.' Als iemand die hier staat als een direct gevolg van Dr. Kings levenswerk, ben ik een levend voorbeeld van de morele kracht van geweldloosheid. Ik weet dat er niets zwaks, niets passiefs, niets naïefs is in de overtuiging en de levens van Gandhi en King. Maar als staatshoofd, gezworen hebbend mijn land te beschermen en verdedigen, kan ik me niet alleen door hun voorbeelden laten leiden."

Het werk is nooit klaar

Obama's meest ambitieuze binnenlandse project, de invoering van een zorgstelsel voor alle Amerikanen die niet via hun werk verzekerd zijn, kwam begin 2010 met hangen en wurgen (en zonder steun van de Republikeinen) door het Congres. Hij presenteerde het als een historisch moment:

"Vandaag, na bijna een eeuw proberen, vandaag, na meer dan een jaar debat, vandaag, nadat alle stemmen zijn geteld, wordt hervorming van de zorg tot wet verheven in de Verenigde Staten van Amerika. Vandaag."

Hij sprak de verwachting uit dat de tegenstanders zich bij dit feit zouden neerleggen.

"Over enkele ogenblikken, als ik deze wet onderteken, zal alle oververhitte retoriek over hervorming eindelijk de realiteit van hervorming ontmoeten."

Niet dus. De zorgwet bleef voor de rest van Obama's regeerperiode een politieke boksbal waarop de Republikeinen onophoudelijk bleven inslaan. En terwijl miljoenen mensen dankbaar de veiligheid van een ziektekostenpolis omarmden, bleven miljoenen anderen groot wantrouwen koesteren tegen een overheid die zich bemoeit met ziekte en zorg, en mensen dwong om een verzekering te kopen, of je wilde of niet.

Ga maar vast een speech oefenen over een schietpartij

In januari 2011 schoot een verwarde man een aantal mensen dood die een politieke vergadering in de open lucht hielden in Tucson, Arizona. Een lid van het Huis van Afgevaardigden raakte zwaar gewond. Obama sprak op de herdenkingsdienst:

"Wanneer een tragedie als deze toeslaat, is het onze natuur om verklaringen te eisen - te proberen wat orde in de chaos te scheppen, zin te zoeken in wat zinloos lijkt. We zien al een nationale conversatie beginnen, niet alleen over de motieven achter deze moorden, maar over alles, van de gunstige effecten van regelgeving rond vuurwapens tot de toereikendheid van onze geestelijke gezondheidszorg. (...) Maar in een tijd waarin onze discussies zo scherp gepolariseerd zijn - een tijd waarin we veel te gretig zijn om de schuld van alles waaraan de wereld lijdt aan de voeten te leggen van wie toevallig anders denkt dan wij - is het belangrijk voor ons, even te pauzeren en na te gaan of we met elkaar praten op een manier die heelt, niet verwondt."

In de jaren daarna werd Obama's boodschap steeds dringender, maar ook moedelozer. Na de schietpartij in Newtown, Connecticut in 2012, waarbij op een school 20 kinderen en 6 volwassenen werden doodgeschoten:

"Iemand beschreef de vreugde en de angst van ouderschap eens als het equivalent van je hart voortdurend buiten je lichaam hebben rondlopen. (...) Onze eerste taak is zorgen voor onze kinderen. Het is onze belangrijkste baan. Als we dat niet goed doen, doen we niets goed. Daarop worden we als samenleving beoordeeld. En naar die maatstaf, kunnen we dan echt zeggen, als natie, dat we onze verplichtingen nakomen?"

In juli van dit jaar, na de schietpartij in een nachtclub in Orlando (49 dodelijke slachtoffers):

"Vandaag heb ik opnieuw, zoals te vaak hiervoor al, rouwende familieleden en ouders omhelsd, en ze vroegen: waarom blijft dit gebeuren? Ze smeekten ons meer te doen om de slachting te stoppen. De politieke kant ervan kan ze niet schelen. Mij ook niet. Joe [Biden] ook niet. (...)

Dit debat moet veranderen. Het is de oude politieke patstellingen ontgroeid. Het idee dat het antwoord op deze tragedie zou zijn dat meer mensen in een nachtclub net zulke wapens moeten hebben als de moordenaar, spot met het gezonde verstand. Zij die ruime beschikbaarheid van aanvalsgeweren verdedigen, moeten maar eens deze gezinnen ontmoeten en uitleggen waarom dat een goed idee is."

Je kunt ook te veel zeggen

Zelfs Barack Obama heeft zo nu en dan dingen gezegd die niet zo uitpakten als hij verwachtte.

In de zomer van 2009 werd een hoogleraar aan Harvard universiteit, Henry Louis Gates, gearresteerd toen hij een huis in Cambridge, Massachusetts was binnengedrongen. Het was zijn eigen huis, hij had moeite gehad erin te komen, maar de politie-agent die erbij was gekomen, vertrouwde het niet. Gates is zwart. Obama zei erover:

"Ik was er niet bij en weet dus niet wat voor rol ras daarin speelde. Maar ik denk dat je wel kunt zeggen dat ten eerste iedereen van ons behoorlijk boos zou zijn en ten tweede dat het stom was van de politie van Cambridge om iemand te arresteren toen al vaststond dat ze in zijn eigen huis waren."

Het werd Obama al snel duidelijk dat je als president niet zomaar de politie kunt afvallen. Hij nam dat 'stom' terug en de zaak werd gesust met een geforceerd-gezellige 'Biertopconferentie' van president, agent en professor in de tuin van het Witte Huis.

Veel gewichtiger waren de woorden die Obama in 2013, op een persconferentie in Stockholm, sprak over de inzet van gifgas door het regeringsleger van in Syrië.

"We zijn duidelijk geweest tegen het Assad-regime, maar ook andere spelers daar, dat het voor ons een rode lijn is als we een heleboel chemische wapens gebruikt zien worden. Dat zou mijn rekensom veranderen."

Dat was duidelijk een waarschuwing dat de VS in zo'n geval geweld zouden gebruiken. Maar uiteindelijk schrok Obama daarvoor terug. Hij vroeg eerst het Congres om toestemming voor een aanval en daarna onderhandelde hij met Assad over vernietiging van het chemische arsenaal. Het niet uitvoeren van zo'n duidelijk dreigement werd door politieke tegenstanders en buitenland-experts in de VS beschouwd als een grote fout, die de invloed van de VS op het conflict in Syrië verzwakte.

De presidentiële opmerking die misschien wel het meest extreme onbedoelde gevolg had, was een grap op het jaarlijkse 'Diner van de Witte Huis-correspondenten' in 2011. Obama had toen net knarsetandend zijn geboortebewijs vrijgegeven om een einde te maken aan de aanhoudende beschuldigingen dat hij niet op Amerikaanse bodem zou zijn geboren, maar in Kenia. De dag erna zou hij de dood van Obama bin Laden bekendmaken.

Tijdens zijn toespraak nam hij de man die de 'birther'-mythe levend had gehouden, genadeloos te grazen:

"Donald Trump is hier vanavond! Nu weet ik wel dat hij nogal wat kritiek te verduren heeft gehad de laatste tijd, maar niemand is gelukkiger, niemand is trotser dat die kwestie van het geboortebewijs eindelijk is afgehandeld dan the Donald. En dat is omdat hij zich nu eindelijk weer kan wijden aan de kwesties die er echt toe doen - zoals: was de maanlanding nep? Wat gebeurde er werkelijk [met de aliens] in Roswell?"

Dat Donald Trump zoiets niet pikt, weten we nu.

Bekijk de speeches van Obama op trouw.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden