Meester van het licht

Cameraman | Filminstituut Eye toont het werk van Robby Müller, de Nederlandse cameraman die uitblonk in de internationale filmwereld. Zijn carrière samengevat in drie beroemde filmbeelden.

Ik mis je', staat er op een handgeschreven briefje van Lars von Trier aan Robby Müller, met in blokletters het adres: Prinsengracht in Amsterdam. Het kleinood is te zien in het Eye Filminstituut, op de eerste grote tentoonstelling gewijd aan Nederlands beroemdste cameraman Robby Müller (76). Op de opening, vorige week, was hij eventjes aanwezig. Een broze verschijning. Müller, die vanaf de jaren zeventig uitgroeide tot een van de belangrijkste beeldenscheppers in het Europese en Amerikaanse filmlandschap, lijdt aan een neurologische aandoening, en kan niet meer lopen en nauwelijks meer praten. Van de hommage aan zijn werk, waaraan hij zelf bijdroeg door zijn archief voor het museum te openen, is hij zich welbewust.

De expositie voert van kleine polaroids en intieme videodagboeken naar levensgrote beeldschermen. Alsof je een reis maakt door de internationale, onafhankelijke cinema van de afgelopen halve eeuw. Müller, die in 1964 afstudeerde aan de Filmacademie in Amsterdam, werkte met beroemde filmmakers samen, als Wim Wenders, Jim Jarmusch en Lars von Trier. Zij werden speciaal voor de tentoonstelling in Eye geïnterviewd over hun samenwerking met de Nederlandse cameraman.

undefined

'Breaking the Waves' (regie: Lars von Trier, 1996)

Een andere bijzondere match vormde Müllers samenwerking met de Deense regisseur Lars von Trier.

Inmiddels zijn we het wel gewend, maar het experiment met de camera losjes in de hand, en de schuddende beelden die dat opleverde, zorgde midden jaren negentig voor controverse rond 'Breaking the Waves'. "Sommige mensen waren boos", herinnerde Robby Müller zich in een interview, "maar je moet regels doorbreken."

Het zegt iets over zijn zin voor avontuur. Na 'Paris, Texas' kon de Nederlandse 'director of photography' zo aan de slag in Hollywood, maar de regels van het studiosysteem lagen hem niet. Hij werkte liever in vrijheid, met onafhankelijke regisseurs.

Het Deense manifest Dogma '95, dat voor minder hightech in de filmkunst stond, en dat door Von Trier & co. was gelanceerd, daagde hem naar eigen zeggen uit. Lars von Trier, grijnzend: "Ik denk dat Robby het wel leuk vond dat we een beetje op de hippie-tour gingen."

Grappig genoeg gooide Müller het vier jaar later met Von Trier gewoon weer over een andere boeg. De Nederlandse cameraman omarmde het experiment met nieuwe videotechnieken, door 'Dancer in the Dark', het melodrama met Björk, met honderd digitale camera's te draaien, en het verhaal dus uit vele gezichtspunten te vertellen.

In Cannes volgde na de grote juryprijs voor 'Breaking the Waves' de Gouden Palm voor 'Dancer in the Dark'. Lars von Trier stond in de schijnwerpers, degene die de beelden schiep nu ook.

undefined

'Dead Man' (regie: Jim Jarmusch, 1996)

Ook de New Yorkse regisseur Jim Jarmusch was een fan van Müllers camerawerk. Hij vroeg Wenders hoe hij hem kon benaderen. "Als je op het Filmfestival van Rotterdam bent, ga dan naar de gastenboot", zei Wenders, "en loop helemaal naar achteren. De man naast de pinda-automaat is Robby Müller." Jarmusch vond de Nederlandse cameraman, met wie hij vanaf midden jaren tachtig vijf films maakte, en van wie hij leerde vertrouwen op zijn instinct. "Robby maakte geen kalenderfotografie", aldus Jarmusch, "hij ging liever met zijn rug naar het mooie landschap staan, omdat er aan de andere kant ook van alles te ontdekken viel. Hij was voor mij een broer en een leraar, iemand die niet voor het voorspelbare ging, maar bleef kijken en denken."

Beroemd is de sterfscène uit 'Dead Man', de psychedelische western met Johnny Depp. Hij is de man met de kogel in zijn borst die een lange reis maakt met een indiaan en uiteindelijk in een kano de zee op drijft, 'back to the place where the spirits come from'. De gradaties in de zwart-witfotografie van Müller, en het kalme, weidse beeld waarin hij de man met de kogel uitgeleide doet, werken hypnotiserend. "Het komt door zijn gevoeligheid voor licht die vergelijkbaar is met die van Hollandse genreschilders als Vermeer en De Hooch", aldus Jarmusch, "in die traditie staat hij."

undefined

'Paris, Texas' (regie: Wim Wenders, 1984)

"Robby Müller kon met zijn ene hand scherp stellen, en met zijn andere hand een shaggie draaien", herinnert Wim Wenders zich in het interview. Het was eind jaren zestig. De Duitse regisseur vond de Nederlandse cameramaman zo cool, dat hij hem vroeg om zijn eerste speelfilm te draaien, 'Summer in the City' (1970). Het klikte. De volgende twee decennia zouden ze samen tien films maken, waaronder de Handke-verfilming 'Die Angst des Tormanns beim Elfmeter' en de roadmovie 'Im Lauf der Zeit'.

"Voor inspiratie keken we niet naar andere films, maar naar foto's van Walker Evans en schilderijen van Edward Hopper", aldus Wenders. "We waren allebei dol op reizen, en probeerden dat onbestemde gevoel van on the road zijn te vangen in films."

Dat is goed te merken aan hun meest succesvolle samenwerking: 'Paris, Texas', in 1984 bekroond met de Gouden Palm in Cannes. Een roadmovie over een man op zoek naar zijn lang vermiste vrouw, met magische beelden van het Amerikaanse landschap en van Nastassja Kinski, vereeuwigd in een rode trui. Met de scène - opgenomen in een peepshow - bewees Müller niet alleen een 'master of light' te zijn, maar ook een dichter met kleur. Na de woestijn, de highways en neonverlichte motels, is daar opeens de vermiste geliefde, door Müller zo gefotografeerd en uitgelicht dat je de rode angorawol op je huid voelt kriebelen.

undefined

'Robby Müller - Master of Light'

is tot en met 4 september te zien in het Eye Filminstituut, Amsterdam.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden